خانه سياه است : نسخه اصل
( بخش نخست )

ماجراي ساخت و ماجراي پيدا شدن نسخه كامل " خانه سياه است " 

ناصر صفاريان

http://www.saffarian.ws

41 سال پيش ، سال 1341 ، يكي از همين روزها ، در ميانه ماه مهر ، فروغ فرخ زاد به همراه پنج نفر از كاركنان ’’ استوديو گلستان ’’ وارد جذام خانه ’’ بابا باغي ’’ در اطراف شهر تبريز شد . نه او ونه هيچ يك از همراهانش تصورش را هم نمي كردند مي خواهند اثري را كليد بزنند كه بعدها بهترين مستند تاريخ سينماي ايران شناخته خواهد شد .

محمود هنگوال ، سليمان ميناسيان ، هراند ميناسيان ،  امير كراري و رحمان اسدي ، هيچ كدام نمي دانستندكه قرار است چه كار كنند . فقط اين را مي دانستند كه آمده اند مستندي درباره جذامي ها بسازند ، ودر جريان هيچ جزئياتي نبودند .

وقتي اتومبيلي كه آن ها را از تبريز آورده بود وارد جذام خانه شد ، قبل از هر چيز ، همه منتظر بودند  فروغ توضيح بدهد كه مي خواهند بر اساس چه طرحي كار كنند . اما همان روز مشخص شد اصلا"" فيلم نامه اي در كار نيست و فروغ هيچ طرح و حتي خلاصه طرح نوشته شده اي ندارد ، چه رسد به اين كه متن دكوپاژ شده اي در دست داشته باشد .

هر چه بود ، در ذهن فروغ بود و تنها خودش مي دانست كه مي خواهد چه كند و نماهاي گرفته شده را چگونه پشت هم خواهد چيد . به همين دليل ، ’’خانه سياه است ’’ نمونه شاخص مستندهايي است كه سر ميز تدوين شكل مي گيرند و بيش از هر چيز به طرح تدوين وابسته اند .

اصل موضوع هم به چند ماه قبل بر مي گشت . اردي بهشت همان سال از طرف موسسه كيهان به ابراهيم گلستان سفارش داده شده بود از افتتاح بيمارستان مخصوص جذاميان در مشهد گزارش تهيه كند . گلستان چند نفر را به مشهد فرستاده بود و پس از بازگشت آن ها وديدن تصويرهاي گرفته شده ، به فكر افتاده بود تا مستندي درباره جذاميان بسازد . پس از جلب نظر مساعد دكتر راجي ، رئيس انجمن كمك به جذاميان ، قرار شد فيلم در جذام خانه ’’ بابا باغي ’’ تبريز و به كارگرداني فروغ فرخ زاد ساخته شود. تير ماه هم فروغ به همراه دكتر راجي و چند نفر از اعضاي انجمن به اين آسايشگاه رفته بود تا محيط را از نزديك ببيند .

پس از آماده شدن فيلم ، همان طور كه مي شد پيشاپيش حدس زد ،اهالي سرزمين بغض و كينه و غرض و مرض ، شمشيرها را از رو بستند ، وبه جز چند استثنا ، همه طرفدار قانون مخالفت شدند و ادعا كردند فيلم پشيزي نمي ارزد . و در ميان قيل وقال مدعيان سرزمين گل و بلبل ، فيلم در جشنواره هاي ’’ اوبر هاوزن ’’ آلمان و ’’ پزارو’’ ي  ايتاليا تحسين شد و  به جشنواره ’’ كن ’’ فرانسه راه پيدا كرد .

سال ها گذشت و پس از انقلاب مذهبي ايران ، مخالفان سنتي فروغ هر حركتي را كه رنگ وبويي از او داشت ، مانع شدند ، وچند سال گذشت تا بشود از فروغ دو كتاب آخر _ آن هم با جرح و تعديل و حذف _ سخن گفت . سه كتاب اول هم كه همچنان تا دوم خرداد 1376 در محاق ماند و از آن به بعد به شكل تكه پاره اي به چاپ سپرده شد .

در حالي كه عقل سليم حكم مي كرد مخالفان ، با فروغ شاعر مشكل داشته باشند نه با فروغ سينماگر ، ’’ خانه سياه است ’’ هم دچار قهرو غضب انقلابي بود . بعد از شكل گيري موج جديد سينماي ايران در پس از انقلاب ، مسئولان جشنواره ’’لوكارنو’’ ي سوئيس در سال 1374  به فكر نمايش يكي از پيشگامان برتر اين سينما افتادند .

درخواست ارسال ’’خانه سياه است’’ از مسئولان فرهنگي ايران ، مصادف بود با تصدي پست معاونت سينمايي وزارت ارشاد توسط يكي از مقامات ارشد صنايع موشك سازي سپاه پاسداران ، ودوران حكومت نظاميان بر وادي فرهنگ و هنر . طبيعي است كه جواب منفي باشد _ و بود . رايزني ها نتيجه نداد و حميت  و غيرت ديني و انقلابي مهندس عزت الله ضرغامي اجازه نمي داد اين فيلم فرستاده شود .

سرانجام به همت يكي از علاقه مندان جدي سينما ، ’’خانه سياه است’’ با ترفندي خاص _ با نامي ديگر و در قوطي فيلمي ديگر _ به آرشيو فيلم سوييس و جشنواره ’’لوكارنو’’ فرستاده شد . به دليل مخالفت و ممانعت معاونت سينمايي ، نسخه موجود در فيلم خانه ملي ايران از جايش تكان نخورد ، و فيلم ارسالي از طريقي ديگر تهيه شد . از آن پس، فيلم در جشنواره ها و مراكز فرهنگي متعددي در خارج از كشور به نمايش در آمد و مورد تحسين قرار گرفت . اما اين همه ماجرا نبود .ماجراي اصلي تازه شروع شده بود .

 تابستان دو سال بعد ، همين نسخه در جشنواره نيويورك به نمايش در آمد ، و آن جا مشخص شد اين نسخه با نسخه قبلي و آن چه در اين سال ها ديده شده بود تفاوت دارد .

بله ، آن چه در همه اين سال ها ديده ايد ، نسخه سانسور شده بوده . نسخه اصلي شامل 9 مورد گفتار متن با صداي فروغ است كه در نسخه قبلي وجود ندارد ، ضمن اين كه يكي از گفتارمتن هاي گلستان هم دچار تغيير شده و با آن چه در نسخه قبلي موجود است ، تفاوت دارد .

شرح دو نسخه و تفاوت ها و بازتاب ها بماند براي فرصتي ديگر.