تاملاتى بر جنبه هاى روانشناختى نهضت هاى اعتراضى ايران، بخش آخر: نياز به خانواده و "فرا-نيازها"ى آزادى، استقلال، عدالت، عباس احمدى

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

مقدمه
در بخش هاى اول و دوم گفتيم كه نياز هاى انسان به چهار طبقه تقسيم مى شود كه در يك هرم به نام “هرم نيازهاى انسان “ قرار گرفته اند. در طبقه ى اول، پنج نيازاساسى انسان، يعنى نياز به هوا، نياز به آب، نياز به خوراك، نياز به خواب، و نياز به سكس قرار دارد. در طبقه ى دوم، نياز به امنيت قرار دارد. در اين شماره مى خواهيم به طبقه ى سوم يعنى به “نياز به خانواده و دوست “ و به طبقه ى چهارم، يعنى به “فرا-نيازها “ ى “آزادى، استقلال، عدالت “ بپردازيم.

تصوير ۱ - هرم نيازهاى انسانى
***

(۱) نياز به خانواده و دوست

در طبقه ى سوم هرم نيازهاى انسانى، نياز به خانواده و دوست قرار دارد. مردم پس از برآورده شدن نيازهاى شان به هوا، آب، خوراك، خواب، و سكس، و پس از تامين نياز به امنيت، به فكر خانواده و دوست مى افتند.

از نظر بقاى فرد، نياز به خانواده براى نوزادان بسيار مهم است، زيرا اين مادراست كه نيازهاى اساسى نوزاد به خوراك و خواب و امنيت را تامين مى كند. نوزاد، بدون مادر، بخت چندانى براى بقا ندارد و به آسانى طعمه ى جانوران درنده مى شود. مادر نيز به علت غريزه ى بقاى نسل كه در طول تكامل جانوران، در او به وجود آمده است، از نوزاد خود مواظبت مى كند.

چربى هاى ذخيره شده در باسن مادران و پستان هاى آن ها، براى تامين نياز نوزاد به آب و خوراك، به وجود آمده است. هر زنى كه پستان هاى درشت تر و باسن بزرگ ترى داشته باشد، به طور طبيعى، بهتر مى تواند نوزاد خود را غذا بدهد، بنابراين تمايل شهوانى به پستان هاى درشت و باسن هاى گوشتالود در ميان مردان، در اصل، براى بقاى نوزادان است.

نياز به دوست گرچه از نظر سلامت روانى فرد اهميت دارد، اما براى بقاى فرد و يا براى بقاى نسل ضرورى نيست. در ميان ايرانيان برون مرزى، كه دور از ديار و يار زندگى مى كنند، نياز به دوست به شدت احساس مى شود. خيابان “وست وود “ در شهر لوس آنجلس با كافه ها و رستوران ها و كتاب فروشى ها و فروشگاه هاى خود، به صورت ميعادگاه ايرانيانى در آمده است كه در غربت به دنبال دوست و آشنا و همزبان مى گردند.

موضوع مسافرت به ايران براى ديدار با خانواده و دوستان ، بسيارى از ايرانيان برون مرزى را از نظر سياسى محافظه كار كرده است. اينان از ترس آن كه مبادا در ايران برايشان مشكلی پيش آيد، چندان رغبتى براى شركت در تظاهرات اعتراضى از خود نشان نمى دهند. زيرا مى ترسند كه در ايران “ سرشان به جسم سختى اصابت نمايد “ و جنازه شان در گورستان متروكه اى دفن شود و قاتل شان نيز به عنوان مدير نمونه ى دستگاه قضايى به دريافت لوح افتخار نايل گردد و يا به عنوان شهردار مكتبى، شهردار پايتخت شود و يا به عنوان سفير كبير به آرژانتين اعزام شود و يا به عنوان نماينده ى ارزشى وارد پارلمان ايران گردد.

حكومت ايران نيز از اين موضوع، يعنى از نياز به مسافرت به ايران، „ براى منفعل كردن نهضت هاى اعتراضى برونمرزى، به خوبى استفاده كرده است. جواز مسافرت به ايران، در حقيقت، حربه اى است براى خاموش كردن صداى اعتراض مخالفان بالقوه ى حكومت ايران.

(۲) “فرا- نيازها “ ى آزادى، استقلال، عدالت

نياز به آزادى ، استقلال، وعدالت در طبقه ى چهارم هرم نياز هاى انسان قرار دارد. به اين نياز ها مى توان نياز به ، نيكى، زيبايى، و حقيقت را نيز اضافه كرد. اين ها نياز هاى نيستند كه مستقيما براى بقاى فرد و يا بقاى نسل ضرورى باشند. بنابراين به آن ها اصطلاحا، “فرا-نياز “ مى گويند، به عنوان يك قاعده ى روانشناختى، تا زمانى كه نياز هاى طبقه ى اول و دوم، بر آورده نشده باشد، مردم به فكر تامين اين نيازها نمى افتند. براى مثال، براى زلزله زدگان بم كه گرسنه و تشنه در زير چادرهاى بيابانى، در معرض حمله ى مار و عقرب اند، نياز به زيبايى، در درجه ى اول اهميت نيست. آن ها در درجه ى اول مى خواهند شكم خود را سير كنند و از شر مار و عقرب در امان باشند.
***
(3) فرهنگ ایران و هرم نيازهاى انسانى

در تظاهرات سال 1357، شعارهاى اصلی مردم، استقال، آزادى، و عدالت بود. اين شعارها، “فرا-نيازها “ ى طبقه ى چهارم هرم نيازهاى انسان است۰ مردم هنگامى براى برآورده كردن اين نيازها برانگيخته مى شوند، كه نيازهاى اساسى آن ها برآورده شده باشد. سياست پهلوى اول و پهلوى دوم براى برآورده كردن نياز هاى اساسى و تامين امنيت، زمينه را براى طرح شعار هاى مزبور در بين هسته هاى شهرنشين آماده كرد.

گرچه هسته هاى شهرى به خاطر استقلال و آزادى به اين جنبش پيوسته بودند، اما روستاييان و زاغه نشينان ايرانى با تغيير شعار سوم از “عدالت “ به “حكومت اسلامى “، فرهنگ غير سكوﻻر خود را بر اين نهضت سوار كردند.

روستاييان و زاغه نشينان ايران، به طور كلی، فرهنگى غير سكوﻻر و “غير اين دنيايى “ دارند. به عبارت ديگر، اينان ، از اين دنيا قطع اميد كرده اند و بيشتر به اين اميدند كه بميرند تا در آن دنيا و در بهشت خداوندى، نيازهاى اساسى خود را بر آورده كنند. توجه ى شديد روستاييان و زاغه نشينان به مذهب و پايبندى آن ها به نماز و روزه و زيارت و عزادارى نيز بيشتر براى گرفتن اجازه ى ورود به باغ بهشت است. روستايى و يا زاغه نشين ايرانى، به ملكوت آسمان اميد بسته است تا در آن باغ ملكوتى، در سايه ى درختان بهشتى بيارامد و شربت هاى گوارا بياشامد و ميوه هاى خوشمزه بخورد و تا ابد با حوريان بهشتى در حالت “وصل “ باقى بماند.

فرهنگ ايرانى، به خصوص عرفان ايرانى، يك فرهنگ غيرسكوﻻر است. يعنى به “سكولوم “ كه به معناى “اين دنيا “ است، اهميتى نمى دهد. براى عارف ايرانى، اين دنيا محل گذر است، هدف اصلی آن دنياست. اين دنيا سرابى بيش نيست. دنياى واقعى همان دنياى ملكوتى است كه در آسمان هاست. عارف نبايد در فكر تامين نيازهاى اساسى مانند خواب و خور باشد. زيرا خواب و خور، او را از مرتبه ى عشق دور مى كند. عارف ايرانى، به جاى برآورده كردن نيازهاى اساسى، آن ها را به عنوان “خواب و خور “ نفى مى كند و تن را رها مى كند تا پيرهن نخواهد. در اين حالت، عرفان به صورت باطل السحر نهضت هاى “اعتراضى “ در مى آيد.

عرفان غيرسكوﻻر و آن دنيايى، ترياقى است كه جنبش هاى سكوﻻر و “اين دنيايى “ را كه در فكر تامين نيازهاى اساسى مردم اند، خنثى مى كند. عرفان ، گرچه از ديرباز با مذهب در حال مبارزه بوده است، اما هدف اصلی آن، مانند رقيب اصلی اش، تحقير دنياى مادى و خوار داشتن جيفه هاى دنيوى و پشت پازدن به “سكولوم “، و در نهايت بازگشت به باغ ملكوت در آن دنياست.

عرفان مستقيما، قاعده ى هرم نيازهاى انسانى يعنى خواب و خور و سكس را نشانه گرفته است و وعده مى دهد كه به جاى تحقق اين نيازها در اين دنياى “پست مادى “، بهتر است، مانند آن “نى “ اسرارآميز در مقدمه ى مثنوى مولوى، به فكر بازگشت به “نيستان “ ملكوتى باشيم تا در آن دنياى آرمانى و در آن ناكجاآباد اثيرى، اين نيازها را به بهترين وجه برآورده كنيم۰

به علت سيطره ى فرهنگ “آن دنيايى “ عرفان و مذهب در بين روستاييان و زاغه نشينان ايرانى، جنبش هاى سكوﻻر و اعتراضى در ايران با اين خطر روبرو هستند كه دير و يا زود، به صورت نهضت هاى مذهبى و عرفانى، تغيير شكل بدهند. امرى كه در ايران تاكنون بارها و بارها اتفاق افتاده است و به احتمال قوى در آينده هم تكرار خواهد شد.
***
نتيجه
مساله اساسی نهضت هاى اعتراضى ايران، از نظر روانشناختى، این است که توده های روستایی و زاغه نشین در فکر تامین نیازهای طبقه اول (خوراك و خواب و سكس) در آن دنیا می باشند، در حالی که روشن فکران در فکر نیازهای طبقه چهارم (آزادى، استقلال، عدالت) در این دنیا می باشند.
***

Abbas.Ahmadi@Mailcity.com
http://AbbasAhmadi.Tripod.com