آخرين وداع، به مناسبت مرگ ژاك دريدا و تاثير روشنگر او، يورگن هابرماس، ترجمه: فرهاد سلمانيان

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

ژاك دريدا

ژاك دريدا مانند ميشل فوكو افكار تمامي يك نسل را به تكاپو واداشت و جهت بخشيد و اوست كه تا امروز اين نسل را زنده نگه داشته است. اما برخلاف فوكو و در حالي كه او بيشتر يك متفكر سياست گرا بود، دريدا نيروي دروني شاگردان خويش را به راه هاي ممارست نوشتاري هدايت كرد.
دغدغه ي او در گام نخست نه درونمايه ي يك آموزه و نه حتا فراگيري و تمرين واژگاني خاص بود كه دريچه ي جديدي را به جهان بگشايد. براي او اين موضوع در گام بعد مطرح مي شد. اما در نزد وي هدف اصلي فراگيري و تمرين خوانش جزءانديشانه و يافتن نشانه ها در متوني ست كه در گذر زمان پابرجا مانده اند. درست مانند ديالكتيك منفي آدورنو، نظريه ي ساختارشكني دريدا نيز ماهيتاً نوعي كنش است.
عده ي بسياري از بيماري سختي كه دريدا با اقتدار و متانت با آن دست و پنجه نرم مي كرد، آگاه بودند و در نهايت مرگ يكباره فرا نرسيد. اما ما يكباره با مرگ او، همچون حادثه اي ناگهاني و زود هنگام مواجه مي شويم و اين ما را از عادات و يكنواختي روزمره بيرون مي كشد. مسلماً اين متفكر كه تمامي نيروي عقلاني خود را صرف خوانش دائمي متون مهم كرد - و برتري نوشتار را كه قابل انتقال است؛ در مقابل گفتار ستود؛- در كتاب هاي خود به زندگي ادامه خواهد داد. با اين وجود اكنون ديگر مي دانيم كه صداي دريدا و حضور او ديگر وجود نخواهد داشت. دريدا در مقام نويسنده اي با خوانندگان خود مواجه مي شود كه هر متن را تا زماني برخلاف ميل و متفاوت مي خواند كه متن معناي دگرگونگر خود را آشكار كند. بواسطه ي نگاه تسليم ناپذير او هر گونه رابطه اي در موضوعات و مسائل، تحليل و از هم تفكيك مي شود و هر زمينه ي بظاهر نفوذناپذير و مستحكمي متزلزل مي شود و نيمه ي ديگر خود را آشكار مي كند.
سلسله مراتب متعارف، قواعد و تقابل ها، دريچه ي مفهومي متضاد را بر ما مي گشايند؛ جهاني كه به نظر مي رسد، در مامن آن به سر مي بريم، قابل زيستن نيست. ما نه تنها با جهان؛ بلكه حتا در ميان هم نيز براي يكديگر بيگانه خواهيم ماند : در نهايت هنوز هم به سختي مي توان اين پيام ديني را در قالب رمز درآورد. به ندرت متن هايي يافت مي شوند كه در نظر ما به وضوح تمام براي خوانندگان ناشناس نقاب از چهره ي نويسنده ي خود بردارند. در واقع دريدا به آن دسته از نويسندگاني تعلق دارد كه در نخستين مواجهه ي شخصي، خوانندگان خود را شگفت زده مي كنند.
او با آن چه فرد انتظارش را داشت؛ تفاوت داشت؛ او فردي بسيار دوست داشتني، آراسته و فوق العاده حساس، آسيب پذير و در عين حال زيرك بود و به محض آن كه به كسي اعتماد مي كرد؛ شخصيت انعطاف پذير، صميمي و آماده ي براي دوستي خود را آشكار مي نمود. بسيار مسرورم كه من و دريدا 6 سال پيش يكديگر را همين جا، در اونستون، واقع در نزديكي شيكاگو - يعني جايي كه از آن آخرين پيام وداع خود را براي او مي فرستم- ملاقات كرديم؛ او باز هم مرا از اعتماد خود يهره مند ساخت. دريدا هرگز با آدورنو روبرو نشده بود؛ اما هنگام دريافت جايزه ي آدورنو در كليساي پاول، نطقي ايراد كرد كه در هيئت انديشه، چيزي نمي توانست بيش از آن تا عمق زواياي پنهان زمينه هاي فكري رومانيتك آدورنو، به ذهنيت خاص وي نزديك شود. پيش زمينه هاي فكري يهودي، عامل پيوند دهنده ي تفكر آن ها بود. افكار گرشوم شولم براي آدورنو همواره چالشي خاص محسوب مي شد؛ در حالي كه امانوئل لويناس براي دريدا تبديل به يك آموزگار شد. آثار دريدا از آن جهت مي تواند در آلمان تاثيري روشنگر داشته باشند كه بدون انفصال هاي نوالحادي از خاستگاه هاي يهودي خود افكار هيدگر متاخر را در خود گنجانده اند.

www.fr-aktuell.de
---------------
1- بخش نخست اين عبارت مبني بر بيگانگي با جهان، اصطلاحي ست كه ريشه در كتاب مقدس دارد. م
2- هابرماس استاد سابق دانشگاه فرانكفورت بوده و هم اكنون در دانشگاهي در نزديكي شيكاگو به تدريس مشغول است.

3- 1897-1982 Gerschom Scholm: تاريخ نگار يهوديت، وي بيشتر به بررسي علمي عرفان يهودي پرداخته است. م.