سیاست ملی

مجموعه نوشته‌هایی از شاهد علوی - ویژه خبرنامه گویا

1- زنجیره یادداشتهایی که اینجا ارائه می شود در واقع مطالعه ای مقدماتی برای اسیب شناسی سیاستهای قومی در ایران است. روشن است که نیل به این مهم از رهگذر تحلیل و تئوریزه کردن سیاست گذاری قومی در ایران و مطالعه نتایج و پیامدهای آن در عرصه عمل ممکن می شود. شناخت و فهم تئوری یا تئوریهایی که راهنمای عمل سیاست گذاری در حوزه قومیتها در ایران هستند کمک می کند با ارزیابی درست سیاستهای قومی نتایج نهایی این سیاستها در عرصه ملی براورد شده و ارائه مدل مفهومی از ان ممکن شود. چنین مدلی در صورت وجود اراده سیاسی برای تعدیل این سیاستها می تواند از جمله راهنمای نظری مناسبی برای طراحی سیاستهای معطوف به همگرایی و همزیستی همدلانه همه اقوام ایرانی در جغرافیای سیاسی و ملی ایران باشد.

مطلب زیر مقدمه ای است برای ارائه تصویر نسبتا دقیقی از انچه در این مجموعه مقالات ارائه می شود و هدفها و روشهای به کار رفته برای انجام این مطالعه نظری.

طرح مساله

اگر بپذیریم «هویت قومی - فرهنگی با احساسات قومی همراه هستند و بسیار از مردم آنها را تجربه می‌کنند و شاید بیشتر آن احساسات در بیشتر مواقع تغییرناپذیر و دائمی باشند» (لوی2000) و در عین حال پذیرفته باشیم که «در نظر گرفتن یک جایگزین واقعی برای دنیائی از ملتها - و به طور فزآینده- جهانی از ملتهای قومی، محال است»(ف مطالعات راهبردی، پ.ش‌1) آنگاه ضرورت اجتناب‌ناپذیر شناخت سیاست‌های قومی و تئوریزه کردن آنها را در خواهیم یافت. «سیاست قومی سازوکار قدرت سیاسی برای طرح‌ریزی روابط قدرت و منافع میان دولت ملی و گروه‌های قومی و نیز نوعی تقسیم کار هدفمند اجتماعی است که تنوعات قومی جامعه را در یک واحد همگرا سامان می‌دهد. (ف مطالعات راهبردی، ش‌1) در این روند، محقق تلاش می‌کند دریابد گروه‌های مختلف در سیاست چه جایگاهی دارند، نزاعهای بین گروهی چگونه حل‌ وفصل می‌شود و منابع اجتماعی در چه فرآیندی بین این گروه‌ها توزیع می‌گردد.

در این زنجیره مقالات تلاش می‌شود سیاستهای قومی ج.ا.ا از طریق ارائه یک چارچوب نظری، تئوریزه شود. لذا گروه‌های قومی،‌ساختارها و دولت‌ها به عنوان واحدهای ارزیابی مورد مطالعه قرار می‌گیرند و بر تعامل میان سطوح محلی، ملی و بین‌المللی تمرکز خواهد شد. ساخت تاریخی قدرت سیاسی در ایران، ویژگیهای ایدئولوژیک نظام سیاسی ج.ا.ا، معادلات منطقه‌ای و تحولات جهانی نیز به عنوان عامل موثر در طراحی این سیاستها، مورد مطالعه و بررسی قرار خواهند گرفت. در این مقالات سیاست‌گذاریهای قومی دولت مرکزی در نسبت با قومیت‌های کرد، ترک، عرب، بلوچ و ترکمن که هدف چنین سیاستهایی هستند مورد مطالعه قرار می گیرد. در این چارچوب کوشش می شود به پرسشهای زیر پاسخ داده شود:

چگونه می‌توان محتوا، ساخت و نتایج سیاست‌های قومی جمهوری اسلامی ایران را در ارتباط با قومیت‌ها تئوریزه کرد؟

حقوق سیاسی قومیتها در قوانین مدون ج.ا.ا چه شاخصه‌هایی دارند و چه نسبتی با حقوق اقلیتها مندرج در حقوق بین‌الملل و حقوق بشر پیدا می‌کنند؟

ویژگیهای تاریخی قدرت سیاسی در ایران و ساخت ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی چه تأثیری بر ساخت سیاستهای قومی آن گذاشته است؟

سیاستهای قومی ج.ا.ا تا چه اندازه متأثر از ناسیونالیسم متأخر ایرانی بوده است؟

وضعیت ژئوپولتیک منطقه چه اثراتی بر تدوین و اجرای سیاستهای قومی ج.ا.ا داشته است؟

سیاستهای قومی ج.ا.ا چه تأثیراتی را از آرایش سیاسی جهان دو قطبی(دوران جنگ سرد) و متعاقب آن پایان جنگ سرد و پروسه جهانی شدن پذیرفته است؟

جنبش‌های قومی و احزاب سیاسی قومیتها چه اثراتی را بر شکل و محتوای سیاستهای قومی ج.ا.ا گذاشته اند.

ضرورت پرداختن به مسئله قومیتها در ایران

موضوعات قومیتی همچنان تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی توجه سیاست‌گذاران را در جوامع مدرن به خود معطوف می‌دارد زیرا بر خلاف پیش‌بینی‌های اولیه دال بر زوال وفاداریهای قومی به عنوان نتیجه مدرنیته، هیچگونه نمودی دال بر تضعیف این وفاداریها دیده نمی‌شوند». (ف مطالعات راهبردی، پ.ش‌1) در واقع هم تصور جهانی فارغ از مسائل قومی غیرممکن است چون انسانها در جوامعی ذاتاً گوناگون زندگی می‌کنند و اندیشمندان و سیاست‌مداران ناچارند خود را برای مواجه با اشکال جدیدی از مسائل قومی در آینده آماده سازند. یکی از مسائل مهم در این حوزه جایگاه قومیت‌ها در سیاست‌گذاری هر کشوری است. سیاستهایی که در درون خود، تواماً منازعه و همگرایی را با هم دارد. چند قومی بودن ایران، توزیع خاص جغرافیائی این اقوام و ژئوپولتیک منطقه‌ای، بر پیچیدگی مسأله در ایران می‌افزاید و اهمیت موضوع را دوچندان می‌کند.

با توجه به عدم بررسی تئوریک سیاستهای قومی در جمهوری اسلامی ایران به طور خاص و عدم ارائه شرح کاملی از انواع الگوهای سیاست قومی در ادبیات ایرانی به طور عام ، مطالعه این سیاستها و تئوریزه کردن آن در مورد ج.ا.ا. یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. این ادعا از چند حیث قابل دفاع است: سیاستهای قومی اتخاذ شده در جمهوری اسلامی ایران به دلیل خصلت انقلابی این نظام، چندان متأثر از تجربه‌های موفق جهانی و بین‌المللی نبوده است و عمدتاً متأثر از دیدگاه‌های ایدئولوژیک شکل گرفته و با اتخاذ گفتمانی دیگر ستیزانه تقویت و تأیید شده است و در نتیجه به جای تقویت وحدت ملی، بر بی‌ثباتی در سطح محلی و بی‌اعتمادی در سطوح ملی دامن زده است. ارزیابی دقیق سیاست‌های قومی ج.ا.ا و شناخت جامع آن از طرفی به اتخاذ سیاستهای جایگزین همگرایانه یاری می‌رساند و از طرف دیگر با آشکار کردن این نکته که چرا با وجود تغییرات اساسی در ساختار جامعه ایرانی در قرن‌ حاضر، مساله قومیت‌ها، همچنان به مثابه یک کانون بحرانی در آن باقی مانده است، فایق آمدن بر بی‌ثباتی‌ها را در پرتو اتخاذ مدیریت صحیح قومی ممکن می‌سازد.

رهیافت بین پارادایمی در مطالعه موضوع

تنوع عوامل مؤثر بر تدوین و جهت‌گیری سیاستهای قومی ج.ا.ا اتخاذ رهیافتی بین پارادایمی را ناگزیر می سازد، بررسی این موضوع از منظر رهیافت‌های مفهومی و تئوریک مختلف همچنین می‌تواند به توضیحات بدیل و روشنگر متغیرها منجر شود. برای بررسی متغیرهای مستقل؛ از نظریه نمادپردازی قومی آنتونی اسمیت (ناسیونالیسم متاخر ایرانی)، نظریه تحلیل گفتمان لاکلا و موف (ساخت ایدئولوژیک قدرت)، نظریه ترکیبی استبداد ایرانی کاتوزیان(ساخت تاریخی قدرت) و نظریه (ساخت رسمی قدرت) بهره گرفته ام. در متغییرهای تعدیل‌کننده نیز از نظریه تلفیقی جنبش قومی امیر احمدی (جنبشهای قومی) ، نظریه ژئوپولتیک (ژئوپولتیک منطقه ای) ، نظریه نئورالیسم کنت والتز(دوران جنگ سرد) و نظریه تحلیل گفتمان( عصر جهانی شدن) استفاده کردم .

ساختار نظری مطالعه

گفتار اول: تعریف و تحلیل مفاهیم و متغیرها :

- ناسیونالیسم [نظریه ها، دولت ملی وناسیونالیسم و مذهب]
- قومیت [ناسیونالیسم قومی، جنبش‌های قومی، سیاست‌های قومی]
- تئوری سیاست‌های قومی [مایکل هچتر، جان بریولی، براس، هورویتز، کیملیکا، تیلور، گیپسن، لیچپارت، بارت و نوئل] می‌باشد.

گفتار دوم: استفاده از تئوریهای مناسب برای ارائه یک چارچوب نظری مناسب جهت تشریح تأثیر متغیرها بر سیاست‌های قومی:

- ناسیونالیسم متاخر ایرانی
- ساخت قدرت { ساخت تاریخی، ساخت حقوقی و ساخت ایدئولوژیک قدرت سیاسی }
- ژئوپولتیک منطقه ای
- ساخت نظام بین الملل
- جنبشهای قومی

گفتار سوم: تحلیل و بررسی سیاست های قومی جمهوری اسلامی ایران :

- قومیت در ایران
- حقوق قومی[حقوق قومیت‌ها در قوانین ج.ا.ا و حقوق اقلیتها مندرج در حقوق بین‌الملل و حقوق بشر]
- نتایج و جداول آماری بررسی سیاست‌های قومی جمهوری اسلامی ایران به استناد آمار و ارقام منتشره توسط مرکز امار ایران { حوزه سیاسی - امنیتی ، حوزه اجتماعی، حوزه فرهنگی – آموزشی و حوزه اقتصادی {

گفتار پایانی: جمع بندی کلی از بحث و اشاره‌ای به تجربیات جهانی درباره قومیتها و آسیب‌شناسی سیاست‌های موجود در حوزه قومیتها و پیشنهاد سیاستهای بدیل و در صورت امکان ارائه مدل نظری تدوین سیاستهای قومی جایگزین.


منابع:

مارجر، مارتین. سیاست قومی، اصغر افتخاری، فصلنامه مطالعات راهبردی، بهار77، سال اول، پیش‌شماره اول
میسون، تی،دیوید. قومیت و سیاست، واحد ترجمه،‌ فصلنامه مطالعات راهبردی، بهار77، سال اول، پیش‌شماره اول

Levy, Jakob.t, (2000) The Multiculturalism of fear, Oxford, Oxford University Press