يادگاری بزرگداشت، رومن پولانسکی و جعفر پناهی در جشنواره آرت فيلم، کيان محمدی، شرق

گاهی يک قاب عکس و آدم هايش ترکيبی غريب می سازند. ترکيبی که فراتر از خود اتفاق و محلی است که آن عکس شکل گرفته. اصل اتفاق برگزاری پانزدهمين دوره جشنواره آرت فيلم در اسلواکی است و قاب عکس مربوط به شب پيش از اختتاميه. وقتی گروه «نواسموکينگ» دسته موسيقی امير کاستاريکای فيلمساز، برنامه ای را در محوطه اصلی برپايی جشنواره در فضای باز اجرا می کنند و فيلمساز شهير لهستانی رومن پولانسکی در کنار جعفر پناهی به تماشای اين اجرای زنده می نشينند، بحث جذابيت اينجا مطرح می شود؟ عکس ما مهم تر است يا اتفاقاتی که در اين جشنواره اروپای شرقی رخ داده؟

رومن پولانسکی

فيلمساز ۷۳ ساله، خارج از اين عکس، ارتباط ديگری هم با ايران امروز دارد. «اوليور توئيست» آخرين فيلم او که سال قبل در سراسر جهان به نمايش درآمده بود حالا در تهران روی پرده است و فرصت تماشای فيلم در سالن سينما برای آنهايی که هنوز هم به جادوی پرده نقره ای معتقدند وجود دارد؛ اما خارج از مرزهای ايران درباره پولانسکی می شود از دو مسير مختلف وارد شد.

اولين مسير حرف های پولانسکی به پناهی است که حاشيه گفت وشنود همين عکس به حساب می آيد. وقتی پناهی با او درباره سينمای ايران صحبت کرده و از او خواسته برای جشنواره فجر به کشورمان بيايد پولانسکی در پاسخ گفته، سينمای ايران را می شناسد ولی هر سال ۴۶۰ جشنواره در جهان برگزار می شود که اگر قرار باشد به همه آنها سری بزند ديگر مجالی برای فيلم ساختن نخواهد داشت. مسير دوم خبری است که پولانسکی در حاشيه همين جشنواره و در گفت وگويش با خبرنگاران عنوان کرده؛ «فيلمی تاريخی خواهم ساخت با موضوع آتشفشان پمپی، ۷۹ سال پيش از ميلاد مسيح. به تازگی کتابی درباره اين اتفاق خوانده ام که فکر می کنم می شود از آن فيلم جذابی ساخت».

اصل اتفاق چيست؟ در سال ۷۹ قبل از ميلاد، آتشفشان وزو حجم عظيمی از مواد آتشفشانی و خاکستر را فوران می کند. اين مواد به صورت جريان های خاکستر به سرعت از دامنه های کوه سرازير شده و شهر پمپی را در کمتر از چند ساعت می پوشاند. بيشتر مردم زير خاکستر داغ می مانند و تقريباً تمام شهر کشته می شوند. داستان فيلم تازه رومن پولانسکی در اين فضا اتفاق خواهد افتاد. پولانسکی همراه با ژری منسل دو کارگردانی بودند که امسال جايزه دوربين طلايی جشنواره آرت فيلم -جايزه افتخاری اين جشنواره- را دريافت کردند.

جعفر پناهی

رئيس هيات داوران آرت فيلم امسال تور جهانی اش را ادامه می دهد. او امسال پس از همراهی فيلم آفسايد در کشورهای هلند، اسپانيا و هنگ کنگ اين بار در اسلواکی در راس هيات داوران جشنواره سه جايزه فرشته آبی را به بهترين های جشنواره اهدا کرد. کريل مخانوفسکی برای فيلم «روياهای ماهی» محصول مشترک برزيل، روسيه و امريکا، اسردان گلوبويچ برای فيلم «دام» و رفيع پيتز برای فيلم «زمستان است» کارگردانانی بودند که از سوی داوران جايزه های اصلی را دريافت کردند. در بخش فيلم های شرقی هم جايزه جشنواره به «مادر و چشم» از فاروق لانکرويچ فيلمساز بوسنيايی رسيده است.

امسال جدا از داوری برای پناهی يک برنامه بزرگداشت هم در جشنواره آرت فيلم در نظر گرفته بودند که در اين بزرگداشت فيلم های اين فيلمساز به نمايش درآمده. فيلم های پناهی بخشی از بيش از ۱۶۰ فيلم نمايش داده شده در آرت فيلم بوده که ميزبانی و مديريت اين نمايش ها را ايزابل هوپر ستاره سرشناس فرانسوی برعهده داشته. پناهی بعد از «آفسايد» هنوز فيلم تازه ای را جلوی دوربين نبرده و اين فيلم هم همانند کارهای قبلی فيلمساز در داخل ايران به نمايش درنيامده است.

رابطه دو وجهی

ميان دو فيلمسازی که امسال از سوی جشنواره آرت فيلم مورد توجه قرار گرفته اند، يک وجه تشابه وجود دارد. هر دو فيلمسازانی هستند که خارج از مرزهايشان اعتبار يافته اند و مورد توجه قرار گرفته اند.

از يک طرف رومن پولانسکی فيلمساز کهنه کار لهستانی سال هاست که از موطن خودش بيرون زده اما حالا اجازه زندگی در کشوری چون امريکا را هم که روزگاری محل وقوع قصه هايش بود ندارد. اين مشکل چنان بود که او حتی برای گرفتن اسکار بهترين کارگردانی هم نتوانست به محل برگزاری جشن در کاليفرنيا برود و از معدود جايزه هايی ست که بدون حضور برنده اصلی اعلام شد. پولانسکی اين سال هايش را در اروپا گذرانده و حتی لوکيشن هايش را هم جايی بيرون از امريکا گرفته. پولانسکی اين سال ها فيلمساز بی حوصله ای است و نمونه اين بی حوصلگی را می شد در جشنواره کن امسال و در جواب تند و تيز او به خبرنگارانی که سوال های بی ربطی از او کرده بودند سراغ گرفت.

در سوی دوم جعفر پناهی فيلمسازی است که پس از نمايش فيلم اولش در ايران ديگر هيچ گاه فيلمی از خودش را در اکران عمومی کنار تماشاگر نديده و فقط آخرين فيلمش يعنی «آفسايد» در بخش ميهمان جشنواره فجر چند نمايش معدود داشته است. «آفسايد» اين روزها در چند سينمای امريکا روی پرده است و چندی قبل «آفسايد» پناهی هم از يک جشنواره امريکايی جايزه اصلی را دريافت کرد اما پناهی هم همانند پولانسکی به امريکا نمی رود. تفاوت در اين است که اگر پولانسکی اجازه ورود به امريکا ندارد، پناهی پس از اتفاقی که در آخرين ورودش به اين کشور رخ داد ديگر به امريکا سفر نمی کند.

حالا قاب عکس يادگاری جشنواره اسلواکی، می تواند رابطه دووجهی اين فيلمسازان بين المللی را معنايی ديگر دهد. سينما، هنر بدون مرز است و فاصله ها را همين قدر راحت از ميان برمی دارد. جادوی سينما در چنين مواقعی به چشم می آيد.