اين تست ها از كجا مى آيند، در آستانه برگزارى كنكور سراسرى دانشگاه ها، سعيد اركان زاده يزدى، شرق

خلاصه مطلب
1-آزمون سراسرى دانشگاه هاى كشور
يا همان كنكور دولتى، يكى از
مهمترين و امنيتى ترين اتفاقاتى است
كه هر سال تكرار مى شود.
۲- براى اين كه امنيت كنكور حفظ شود در چندين دسته، سئوال هاى موازى به كميته اى در سازمان سنجش تحويل داده مى شود و آن كميته به طور تصادفى يك دسته از آنها را براى چاپ در دفترچه هاى كنكور انتخاب مى كند.
۳- «كنكور كارشناسى ارشد براى ۱۲۵ كد رشته برگزار مى شود. ما همه گرايش هاى يك رشته را كلاً يك كد رشته به حساب مى آوريم. براى طراحى سئوالات اين رشته ها حدود سه هزار و ۵۰۰ استاد دانشگاه با ما همكارى مى كنند.

بالاى برگه هاى پاسخنامه كنكور يك مستطيل خالى كوچك هست كه روى آن نوشته اند: «داخل اين كادر چيزى ننويسيد.» داوطلبان آزمون سراسرى هميشه اين وسوسه را داشته اند كه داخل اين كادر چيزى بنويسند و هميشه هم مى ترسيده اند كه نكند اين وسوسه حواسشان را پرت كند و باعث شود در طول مدت كنكور واقعاً نقطه اى، خطى يا علامتى درون مستطيل بكشند و زحمت يك سال درس خواندن را به باد بدهند. آنها مثل جانشان در طول سه، چهار ساعتى كه روى صندلى دسته دار نشسته اند و به سياه كردن يكى از چهار گزينه مشغولند، از اين كادر سفيد و تهى مواظبت مى كنند. با اين حال، با ترديد به خود مى گويند كه احتمالاً اين كادر هم چيز مهمى نيست و هشدار بالاى آن هم بيشتر براى ترساندن داوطلب است. ولى حقيقت اين است كه نوشتن علامتى در اين مستطيل رازآلود گناهى نابخشيدنى است. هر سال ۳۰۰- ۲۰۰ نفر از داوطلبان داخل اين كادر چيزى مى نويسند و خود را بدبخت مى كنند. رئيس مركز آزمون سازى و روان سنجى سازمان سنجش آموزش كشور مى گويد: «اين كادر يك بررسى محرمانه است كه امتحان مى كند حتماً پاسخنامه اصل و غيرتقلبى باشد. اگر يك نقطه داخل آن بيفتد ديگر پاسخنامه تصحيح نمى شود.»
• افسانه هاى كنكور
آزمون سراسرى دانشگاه هاى كشور يا همان كنكور دولتى، يكى از مهمترين و امنيتى ترين اتفاقاتى است كه هر سال تكرار مى شود و بر جمعيت زيادى از مردمان اين مملكت تاثير خوب يا بد مى گذارد. براى همين است كه داستان ها و افسانه هاى زيادى از كنكور ساخته شده و بر زبان مردم جارى شده است. مثلاً مى گويند كه طراحان سئوالات كنكور، از چند ماه قبل از آزمون به نقطه دورافتاده نامعلومى در ايران فرستاده مى شوند و سئوالات را در قرنطينه طرح مى كنند و تا پايان برگزارى كنكور در همان محل نگه داشته مى شوند يا اينكه گفته مى شود اگر كسى مى خواهد با شانس به سئوالات پاسخ بدهد بهتر است كه هميشه گزينه «ج» را انتخاب كند و اصلاً چه بسا اگر همه گزينه هاى «ج» يك پاسخنامه را انتخاب كنيم در كنكور قبول هم بشويم و افسانه هايى از اين دست. آيا برگزارى كنكور همين گونه است كه تصور مى كنيم؟ اسدالله آسرايى به ما پاسخ مى دهد. او رئيس مركز آزمون سازى و روان سنجى سازمان سنجش است. مردى است حدود ۵۰ساله، با مو و ريش تقريباً سفيد. دفتر كوچك كارش در قلب ساختمان سازمان سنجش در خيابان كريم خان زند تهران واقع شده و سرتاسر ميز و صندلى هاى اتاقش از برگه هاى بسته بندى شده و دفترچه و كاغذ پوشيده شده است. او مى گويد: «سازمان سنجش در طول سال حدود ۶۰ آزمون برگزار مى كند كه يكى از آنها آزمون سراسرى است.»
• آزمون ورود به دانشگاه ها
آزمون كاردانى به كارشناسى، آزمون كارشناسى ارشد، آزمون سراسرى استخدامى، آزمون هاى سفارشى سازمان ها و همين آزمون سراسرى از جمله ۶۰ آزمونى است كه سازمان سنجش در طول سال برگزار مى كند. رئيس مركز آزمون سازى و روان سنجى سازمان سنجش مى گويد: «اين ۶۰ آزمون به دو دسته تقسيم مى شوند و هر دسته به شكل خاصى برگزار مى شود. يك دسته همين آزمون سراسرى است و بقيه ۵۹ آزمون در دسته ديگر قرار دارند.» آزمون سراسرى تنها آزمونى در سازمان سنجش است كه سئوال هاى آن بر اساس منابع طرح مى شود. يعنى اين سازمان هر سال كتاب هايى- منابعى- را كه از داخل آنها تست ها طرح مى شوند با اسم كامل به داوطلبان معرفى مى كند. اما براى ساير آزمون ها تنها سرفصل ها معرفى مى شوند و داوطلب خود بايد منابع و كتاب ها را پيدا كند. مثلاً در آزمون كارشناسى ارشد خود داوطلب بايد برود و منابع مربوط به سرفصل حقوق تجارت يا رياضى مهندسى را بيابد.
• طراحان چه كسانى هستند
«براى طرح سئوال هاى كنكور سراسرى، زمان محدودى مشخص نشده است. طراحان در تمام سال وارد سازمان سنجش مى شوند و به جاهايى كه ورود افراد ممنوع است مى روند، سئوال طرح مى كنند و كارى هم ندارند كه اين كنكور چه زمانى برگزار مى شود.» آسرايى مى گويد كه طراحان هم از دبيران هستند و هم از ميان استادان دانشگاه. نهادهاى مختلفى چون ادارات آموزش و پرورش و دانشگاه ها طراحان را بر اساس تجربه شان به سازمان سنجش معرفى مى كنند. سازمان مدتى به طور آزمايشى با آنان كار مى كند و با ارتباط با مراجع ذى صلاح مطمئن مى شود كه آنها صلاحيت عمومى طراحى تست هاى كنكور را دارند. براى اطمينان از شرايط تخصصى نيز خود سازمان سنجش دست به كار مى شود. پس از اين مقدمات كسانى كه شايستگى لازم را داشته باشند در گروه هاى مخصوص هر درس، از زيست شناسى و فيزيك گرفته تا ادبيات و عربى وارد مى شوند. هر يك از اين گروه ها نزديك به ۲۰ تا ۳۰ نفر عضو دارند. تست هاى طرح شده توسط يك كميته با دست كم پنج عضو از پيشكسوتان هر گروه نهايى و به بانك سئوالات افزوده مى شوند. رئيس مركز آزمون سازى مى گويد: «اگر كوچكترين مشكلى درباره طراحان پيش بيايد آنها را جايگزين مى كنيم.» به اين ترتيب در تمام طول سال طراحان به توليد تست براى بانك سئوال مشغولند. در اين بانك هميشه چند هزار سئوال موجود است. هنگامى كه فصل آزمون سراسرى فرا مى رسد، تست ها به تعداد لازم از داخل بانك سئوال بيرون كشيده مى شود. اين سئوال ها بايد دوباره بررسى شوند چون هر سال بخش هايى از كتاب هاى درسى جزء حذفيات كنكور محسوب مى شوند و كميته طراحان بايد مطمئن شود كه تست ها مربوط به بخش هاى حذف شده نيستند. براى اين كه امنيت كنكور حفظ شود در چندين دسته، سئوال هاى موازى به كميته اى در سازمان سنجش تحويل داده مى شود و آن كميته به طور تصادفى يك دسته از آنها را براى چاپ در دفترچه هاى كنكور انتخاب مى كند. البته دسته هاى ديگر سئوالات نيز به چاپخانه فرستاده مى شوند و تا پايان آزمون در آنجا خواهند ماند.
• قرنطينه
رئيس مركز آزمون سازى سازمان سنجش مى گويد: «بانك سئوالات ما در كامپيوترى است كه دستبرد به آن از لحاظ سخت افزارى امكان ندارد. اگر به نحوى اين كامپيوتر را كه در قرنطينه است بربايند، طورى برنامه ريزى شده است كه ربايندگان به سئوالات آن دسترسى پيدا نكنند.» بانك سئوالات كنكور در ساختمانى است كه از آن ۲۴ساعته به صورت فيزيكى و الكترونيكى محافظت مى شود. آسرايى مى گويد: «بهتر است جاى ساختمان بانك را نگويم.» و اضافه مى كند: «با همه اين مراقبت ها مطمئن هستيم كه دست هيچ كس تا چاپخانه به سئوالات نخواهد رسيد.» چاپ دفترچه هاى كنكور سراسرى در چاپخانه سازمان سنجش در شهر كرج يك ماه طول مى كشد. در اين مدت ۵۰ تا ۶۰ كارگر چاپخانه «در جايى كه كوچكترين روزنه اى ندارد» پنج ميليون نسخه دفترچه كنكور را چاپ مى كنند. ساختمان چاپخانه نيز توسط نيروهاى امنيتى وزارت اطلاعات، نيروى انتظامى و نيروهاى حفاظتى سازمان سنجش كنترل مى شود.
دفترچه هاى كنكور پس از چاپ در كيسه هاى پلمب شده مى روند و براى مراكز استان ها فرستاده مى شوند و آنجا نيز در قرنطينه ها جاى مى گيرند. هنگام برگزارى آزمون سراسرى كيسه سئوالات باز مى شود و پس از آن پاسخنامه ها جمع مى شوند و دوباره در بازگشت همين مسير تا سازمان سنجش طى مى شود. پاسخنامه ها براى تصحيح به اداره خدمات ماشينى سازمان سنجش مى روند. رئيس مركز آزمون سازى مى گويد: «تا چاپخانه هيچ مشكل امنيتى اى نداريم. از چاپخانه به بعد چون دامنه كار گسترده مى شود نگرانى ها افزايش مى يابد. اما تا به حال اتفاقى نيفتاده است به جز چند سال پيش كه در يكى از دانشكده هاى محل برگزارى كنكور، سه ساعت قبل از آزمون سئوالات از مخزن در اختيار افرادى گذاشته شد. مسئولان اين حادثه حالا در زندان و تحت تعقيب هستند.» او مى افزايد: «البته آمادگى داريم اگر موقعى اتفاق عجيب و غريبى بيفتد، با يك ماه تاخير و با سئوالات جديد آزمون را برگزار كنيم.»
• مبارزه با تقلب
آسرايى مى گويد: «سر جلسه آزمون تقلب ها هميشه هست.» كسانى هستند كه از روى پاسخنامه بغل دستى يا با روش هاى پيچيده ترى از جواب تست ها باخبر مى شوند و با تقلب به سئوالات پاسخ مى دهند. اين تقلب ها پس از كنكور با كامپيوتر بيرون كشيده مى شود. اگر پاسخ هاى درست و نادرست يك يا چند درس دو نفر كاملاً با هم مشابه باشد، سازمان سنجش آن دو را متقلب خواهد شناخت و براى آنها محكوميتى از برگزارى آزمون مجدد تا چند سال محروميت از شركت در كنكور، تعيين خواهد كرد. تا دو سال پيش همه دفترچه هاى سئوال در كنكور شبيه هم بود اما سازمان سنجش براى آزمون سال گذشته در هر رشته شش نوع دفترچه چاپ كرد تا احتمال تقلب را كاهش دهد. در اين دفترچه ها سئوال ها يكى بود اما ترتيب آنها با هم تفاوت داشت. به اين ترتيب سئوال شماره ۷ يك داوطلب ممكن بود سئوال شماره ۲۳ داوطلب بغل دستى اش باشد و او نمى توانست با نگاه كردن به پاسخنامه جواب تست را پيدا كند. هر داوطلب براى اين كه ماشين تصحيح كننده پاسخنامه بداند او به كدام يك از اين شش دفترچه پاسخ داده، بايد كد يك تا شش روى دفترچه را در پاسخنامه وارد مى كرد و البته تعدادى از آنها فراموش كرده بودند كد را بنويسند و به درد سر افتاده بودند. رئيس مركز آزمون سازى مى گويد: «در آزمون سال گذشته مجبور شديم پاسخنامه آنهايى كه كد دفترچه را فراموش كرده بودند، با هر شش كليد تصحيح كنيم و بيشترين امتياز به دست آمده را براى آنها پاسخ واقعى محسوب كنيم.»
• كنكور كارشناسى ارشد
برويم به سراغ آن ۵۹ آزمون ديگرى كه سازمان سنجش با روشى متفاوت با روش كنكور سراسرى دانشگاه ها برگزار مى كند. كنكور كارشناسى ارشد دانشگاه هاى دولتى بهترين نمونه اين آزمون ها است. در اين آزمون كار طراحى تست ها در تمام طول سال انجام نمى شود و همچنين طراحان درون سازمان سنجش اين كار را نمى كنند؛ رئيس مركز آزمون سازى سازمان مى گويد: «كنكور كارشناسى ارشد براى ۱۲۵ كد رشته برگزار مى شود. ما همه گرايش هاى يك رشته را كلاً يك كد رشته به حساب مى آوريم. براى طراحى سئوالات اين رشته ها حدود سه هزار و ۵۰۰ استاد دانشگاه با ما همكارى مى كنند.» به گفته او اين استادان هرساله ممكن است تغيير كنند و برخلاف آزمون سراسرى بسيارى از داوطلبان آنها را مى شناسند.
طراحان را يك كميته تخصصى براى هر رشته كه تعداد اعضايش پنج تا هشت نفر است، مشخص مى كند. تست ها در يك زمان محدود و درون دانشگاه ها براى همان سال طرح مى شوند و به كميته هاى تخصصى مى روند. كميته ها دست كم دو دسته سئوال را مشخص مى كنند و يكى از آنها را به چاپخانه مى فرستند. البته مديران سازمان سنجش قصد دارند كه براى كنكور كارشناسى ارشد سال هاى آينده، همانند كنكور سراسرى بانك سئوال درست كنند و طراحى تست را به تمام طول سال گسترش دهند.
• به سوى استاندارد شدن تست ها
رئيس مركز آزمون سازى و روان سنجى سازمان سنجش آموزش كشور مى گويد: «سئوالات كنكور ما هنوز استاندارد نيستند. الان نمى توانيم بگوييم كسى كه نمره اش از ۱۰۰ درصد آزمون ۷۵ شده، سوادش ۷۵ از ۱۰۰ است. در حقيقت ما نتايج آزمون را اعلام نمى كنيم بلكه نتايج كنكور را مى دهيم. اگر بتوانيم تست هايمان را از راه پيش آزمون كردن استاندارد كنيم مى توانيم سواد داوطلبان را مشخص كنيم. البته همين حالا هم طراحان ما با تجربه خود بدون پيش آزمون توانسته اند تست هايى تا ۹۵ درصد استاندارد توليد كنند.» سازمان سنجش برنامه استانداردسازى سئوالات خود را از روش موسسه ETS كه بزرگترين موسسه آزمون سازى جهان است وام گرفته است. آسرايى مى گويد: «هيچ سئوالى براى ETS سر جلسه امتحان نمى رود مگر اين كه پيش آزمون شده باشد.» حال بايد پرسيد يك تست چگونه پيش آزمون مى شود؟

فرض كنيد كه در يك آزمون ۳۵ تست به داوطلب داده مى شود تا به آنها پاسخ بدهد. از اين تعداد ۳۰ تست پيش آزمون شده مشخص كننده نمره داوطلب است. ۵ تست پيش آزمون نشده هم لابه لاى اين ۳۰ سئوال براى پيش آزمون شدن جا مى گيرد و البته نمره اى ندارد. داوطلب نمى داند كه كدام سئوال نمره دارد و كدام ندارد و بايد به همه ۳۵ تست پاسخ بدهد. پس از برگزارى آزمون يك گروه روان سنجى روى ۵ تست پيش آزمون نشده متمركز مى شوند. اين گروه پاسخ هاى داوطلبان را به هر تست با شاخص هاى علمى تطبيق مى دهند و درصد دشوارى آن را تعيين مى كنند. آن گاه قضاوت مى كنند كه آن سئوال بايد در آزمون وجود مى داشت يا نه. شايد گروه روان سنجى ۲ تست از اين ۵ تست را مناسب آزمون تشخيص بدهند. در اين صورت آنها را به بانك سئوالات خود اضافه مى كنند تا در آزمون هاى آينده از آنها استفاده كنند. به اين ترتيب آن دو تست پيش آزمون شده اند. مديران سازمان سنجش مى خواهند همين كار را با آزمون هاى سراسرى دانشگاه ها بكنند. البته شرط بسيار مهمى را كه آسرايى به آن اشاره مى كند نبايد فراموش كرد: «شرط مهم استانداردسازى با سئوالات پيش آزمون شده اين است كه سئوالات در آخر آزمون جمع آورى شود و بعداً نيز منتشر نشود چون تست هاى پيش آزمون شده هميشه در آزمون هاى قبلى آمده اند.» او مى افزايد: «ما قصد داريم با آزمون هاى كوچك و با تعداد افراد كم پيش آزمون كردن را شروع كنيم و به تدريج به كنكور سراسرى برسيم.»
• تست هاى پنج گزينه اى
چندى پيش يكى از معاونان سازمان سنجش اعلام كرده بود كه در سال هاى آينده در كنكور از تست هاى پنج جوابى و سئوال هايى با پاسخ كوتاه استفاده خواهد شد. رئيس مركز آزمون سازى اين سازمان تمام اين برنامه ها را براى استاندارد كردن آزمون ها لازم مى داند: «با تست هاى پنج گزينه اى احتمال جواب دادن شانسى به سئوال از بين مى رود. به علاوه در برخى از آزمون هاى تخصصى ممكن است بيش از يك گزينه درست باشد و داوطلب بايد دو يا سه گزينه را در پاسخنامه مشخص كند.» سئوالات با پاسخ كوتاه، آنهايى هستند كه داوطلب بايد در جاى مشخص شده پاسخنامه يك عدد يا يك كلمه را بنويسد. دستگاه هاى سازمان سنجش مى توانند اين پاسخ ها را بخوانند. آسرايى مى گويد: «ماشين هاى ما همين حالا هم دارند نام پدر داوطلبان را مى خوانند.» او درباره اندازه برگه هاى پرسشنامه و اندازه حروف نوشته هاى آن نيز مى گويد: «سعى مى كنيم از يك استانداردى استفاده كنيم اما بايد توجه داشت كه در صورت بزرگ شدن اندازه حروف تعداد صفحات پرسشنامه هم بيشتر مى شود و زمان چاپ پرسشنامه ها در قرنطينه بيشتر طول خواهد كشيد.» تمام اين تلاش ها براى مفهومى تر شدن كنكور است. آسرايى مى گويد: «با اين كارها مى توانيم از قدرت كلاس هاى كنكور كم كنيم. اين اتفاق همين حالا هم افتاده است؛ دو تن از رتبه هاى يك كنكور سال گذشته كسانى بودند كه اصلاً در كلاس هاى كنكور شركت نكرده بودند.»