چه چیزی تغییر کرده است؟
عطا محامد - ایران وایر
«مجتبی خامنهای»، رهبر جدید جمهوری اسلامی، در نخستین انتصابات نظامی و امنیتی خود، محسن رضایی را به نمایندگی در شورای عالی امنیت ملی گمارد و سپس با صدور شش حکم، فرماندهانی را که پس از جنگ در جایگاههای خالی قرار گرفته بودند، تثبیت کرد. پرسش اصلی این است که آیا این انتصابات نشانه تغییری واقعی در راهبرد نظامی جمهوری اسلامی است یا تنها جابهجایی چهرههای قدیمی در مقامهای تازه؟
محمد مخبر، مشاور رهبری، ۲۲ مرداد اعلام کرد راهبرد جدید جمهوری اسلامی در برابر دشمن «تهاجمی» است. پیش از او، محمدرضا نقدی، از فرماندهان سپاه، گفته بود تهران دیگر صرفاً منتظر حمله نخواهد ماند و باید توان انتقال جنگ به خاک دشمن را داشته باشد.
این چرخش با شعار «بهترین دفاع، حمله است» معرفی میشود؛ اما در سالهای گذشته، وعده بازدارندگی جمهوری اسلامی بارها با واقعیت میدان فاصله داشته است. اکنون نیز مشخص نیست راهبرد تازه به افزایش بازدارندگی منجر خواهد شد یا زمینه جنگهای گستردهتری را فراهم خواهد کرد.
آمریکا؛ ابرقدرتی مهیب اما «رو به افول»
راهبرد جدید بر این برداشت استوار است که توافق پایدار با آمریکا ممکن نیست و واشینگتن در نهایت بهدنبال جنگ یا تغییر ساختار سیاسی ایران است. محمدرضا نقدی نیز تصویری دوگانه از آمریکا ارائه میدهد: کشوری با برتری عظیم مالی و نظامی که در عین حال، بهگفته او، در حال افول و گرفتار «بنبست راهبردی» است.
👈مطالب بیشتر در سایت ایران وایر
نقدی بودجه نظامی آمریکا را حدود صد برابر بودجه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی دانسته، اما مدعی شده این برتری در برابر «قدرت ایمان» و توان نیروهای مسلح ایران تعیینکننده نیست. او همچنین گفته است اهداف اصلی آمریکا در جنگ اخیر، سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران بوده و واشینگتن پس از شکست در این اهداف، به فشار اقتصادی، ایجاد اختلاف داخلی و استفاده از نیروهای نیابتی روی آورده است. این ادعاها با سند مستقلی همراه نشدهاند.
پیوندزدن اعتراضات احتمالی با «نقشه دشمن» نیز بخشی از همین روایت است. چنین مواضعی نشان میدهد دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی میکوشد هرگونه اعتراض ناشی از فشارهای اقتصادی و اجتماعی را از پیش اقدامی در خدمت دشمن معرفی کند.
نقدی در گفتوگو با شبکه آمریکایی پیبیاس، بدون ارائه مدرک، خواستار تحقیق کنگره درباره افزایش داراییهای دونالد ترامپ و اطرافیانش در زمان جنگ شد. او در مقابل، از ادامه تولید گسترده سلاح در ایران سخن گفت و مدعی شد میزان تولید موشکهای بالستیک از تعداد موشکهای شلیکشده بیشتر است.
او همچنین هشدار داد حتی در صورت پایان ذخایر موشکی، جمهوری اسلامی میتواند منافع اقتصادی آمریکا در سراسر جهان را هدف قرار دهد: «باید به سطحی از بازدارندگی برسیم که دشمن دیگر جرئت حمله به ما را نداشته باشد.»
حرکت از دفاع به تهاجم
نقدی در پاسخ به این پرسش که آیا دکترین نظامی جمهوری اسلامی از حالت دفاعی به تهاجمی تغییر کرده، گفت: «بله، این تصمیم اتخاذ شده است.» بهگفته او، نیروهای مسلح باید بتوانند در صورت صدور فرمان، عملیات را به سرزمین دشمن منتقل کنند و در هر نقطهای که لازم باشد، دست به اقدامی «هوشمندانه و گزینشی» بزنند.
این رویکرد در حکم انتصاب احمد وحیدی به فرماندهی کل سپاه نیز دیده میشود؛ حکمی که بر «بازدارندگی حداکثری» و آمادگی برای عملیات تهاجمی تأکید دارد. ادغام ستاد کل نیروهای مسلح با قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز با هدف افزایش سرعت تصمیمگیری و اجرای همین دکترین دنبال میشود. مسئولیت این روند به علی عبداللهی، فرمانده پیشین قرارگاه خاتمالانبیا و رئیس جدید ستاد کل، سپرده شده است.
رسول سناییراد، از چهرههای نزدیک به سپاه، نیز گفته است نیروهای مسلح باید در کنار توان دفاعی، قدرت تهاجمی داشته باشند. او افزوده است: «رزمندگان ما دست روی ماشه هستند» و دشمن در جنگ احتمالی آینده با شکستی بزرگتر روبهرو خواهد شد.
جنگی پراکنده و چندلایه
انتصاب علی عظمایی به فرماندهی نیروی دریایی سپاه، اهمیت تنگه هرمز را در راهبرد تازه برجسته میکند. دیوید ریگولهروزه، پژوهشگر مؤسسه فرانسوی تحلیل راهبردی، گفته است عظمایی با خلیج فارس و ورودی تنگه هرمز آشناست؛ منطقهای که سپاه از آن بهعنوان اهرم نظامی و دیپلماتیک استفاده میکند.
نقدی نیز گفته است جمهوری اسلامی در شرایط جنگی، کنترل شناورها را «حق قانونی و مسلم» خود میداند. ریگولهروزه مجموعه انتصابات اخیر را نشانه آمادگی برای «جنگی پراکنده و چندلایه» توصیف کرده است؛ جنگی متکی بر موشک، پهپاد، عملیات سایبری و فشار دریایی، نه لزوماً یک رویارویی کلاسیک و تمامعیار.
انتصاب مصطفی ایزدی به جانشینی فرمانده کل سپاه نیز بُعد سایبری این آرایش را تقویت میکند. ایزدی پیشتر فرمانده «قرارگاه سایبری و تهدیدات نوین» بوده و اکنون مرد شماره دو سپاه بهشمار میرود.
در داخل کشور، حسین طائب بار دیگر به ریاست سازمان اطلاعات سپاه بازگشته است. در حکم او بر «تقویت شبکه اطلاعات مردمی» و استفاده از فناوریهای نوین تأکید شده؛ نشانهای از اینکه حکومت همزمان با آمادگی برای رویارویی خارجی، نگران گسترش نارضایتیهای داخلی نیز هست.
انتصاب محسن رضایی به نمایندگی رهبر در شورای عالی امنیت ملی نیز این آرایش را تکمیل میکند. رضایی در ماههای گذشته با مذاکره و تمدید آتشبس مخالفت کرده بود و حضور او در این جایگاه میتواند نشانهای دیگر از حرکت بهسوی سیاستی سختگیرانهتر باشد.
این تغییرات در حالی انجام شده که مجتبی خامنهای از زمان رسیدن به رهبری، حضور علنی نداشته و صدای تازهای نیز از او منتشر نشده است. نقدی با این حال تأکید کرده که فرماندهی کاملاً متمرکز است: «بالای سر همه، رهبری است؛ هرچه فرمان باشد، همه اطاعت میکنند.»
جمهوری اسلامی آشکارا بهسوی دکترینی تهاجمیتر حرکت میکند؛ اما هنوز روشن نیست این سیاست بازدارندگی بیشتری ایجاد خواهد کرد یا ایران را درگیر جنگی گستردهتر و پرهزینهتر خواهد ساخت.
