جنگ سوم با حکومت ایران، دو تحلیل متفاوت از نقشه ترامپ و نتانیاهو
مجله آتلانتیک روز چهارشنبه هفتم اکتبر (۱۵ مهر) به نقل از دو مقام دولت آمریکا گزارش داد که کاخ سفید از پنتاگون خواسته است گزینه‌هایی برای حمله به اهدافی در ایران تدوین کند که پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای قابل اجرا باشند.
به گفته منابع آمریکایی و اسرائیلی، این حملات ممکن است حتی پیش از انتخابات اسرائیل در ۲۷ اکتبر (۵ آبان) آغاز شوند. دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، نیز روز چهارشنبه برای دومین بار طی دو روز با یکدیگر گفت‌وگو کردند.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) روز دوشنبه ۱۳ مهر از اجرای سخت‌گیرانه محاصره دریایی ایران خبر داد و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، نیز مذاکره با واشنگتن را بی‌معنا خواند و گفت هدف آمریکا نه گفت‌وگو، بلکه «ساقط کردن نظام جمهوری اسلامی ایران است.»
پزشکیان مذاکره را در حالی بی‌معنا خوانده که گفت‌وگو با آمریکا یکی از شعارهای اصلی انتخاباتی او بود. عباس موسوی، معاون تشریفات دفتر رئیس‌جمهور، نیز هشدار داد: «ارزیابی شخصی من این است که اوضاع به سمت افزایش تنش پیش می‌رود.»
ترامپ روز ۲۷ سپتامبر احتمال حمله به ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای را رد نکرد و گفت: «ممکن است.» او در مصاحبه با مجله تایم نیز احتمال حمله پس از انتخابات را «ممکن» دانست.
در واکنش، علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، روز ۱۳ مهر به «کشورهای میزبان آمریکا در منطقه» هشدار داد و گفت: «قبل و بعد از انتخابات آمریکا علیه ایران اقدام شود، با شدت پاسخ می‌دهیم.»
در حالی که بسیاری از ناظران احتمال ازسرگیری جنگ پس از انتخابات آمریکا را بیشتر می‌دانند، تشدید تهدیدهای ترامپ و تأکید نتانیاهو بر سرنگونی جمهوری اسلامی، احتمال وقوع جنگ پیش از انتخابات اسرائیل و آمریکا را نیز مطرح کرده است.
نتانیاهو سوم سپتامبر در جمع فرماندهان ارتش اسرائیل درباره جمهوری اسلامی گفت: «این حکومت در حال حاضر در وضعیت بسیار متزلزلی قرار دارد. من متقاعد شده‌ام که می‌توانیم این تهدید را یک‌بار برای همیشه از میان برداریم؛ یعنی این حکومت را سرنگون کنیم.»
در چنین شرایطی، یورونیوز در گفت‌وگو با رضا علیجانی، فعال سیاسی ملی‌مذهبی، و صادق شجاعی، عضو هیئت سیاسی-اجرایی «همبستگی جمهوری‌خواهان ایرانی»، دو ارزیابی متفاوت از احتمال وقوع جنگ سوم، زمان آغاز آن و نقش ترامپ و نتانیاهو ارائه کرده است.
جنگ شاید به نفع نتانیاهو نباشد
رضا علیجانی معتقد است نتانیاهو درباره جنگ با ایران مواضع متناقضی دارد. او به یورونیوز گفت نخست‌وزیر اسرائیل ممکن است برای جلب افکار عمومی پیش از انتخابات به یک بحران نیاز داشته باشد، اما هزینه جنگ نباید آن‌قدر بالا برود که نتیجه معکوس بدهد.
علیجانی گفت: «او چند روز قبل گفت ایران ممکن است در آستانه انتخابات به اسرائیل شلیک کند. در نتیجه اگر خودش جنگ را آغاز کند، جمهوری اسلامی هم عکس‌العمل نشان می‌دهد و این شاید به نفع نتانیاهو نباشد.»
به باور او، نتانیاهو ترجیح می‌دهد دیگران را به سمت جنگ سوق دهد و خود در موقعیت حمایت‌کننده باقی بماند. با این حال، مخالفت گسترده افکار عمومی اسرائیل با جمهوری اسلامی، محاسبات سیاسی او را پیچیده کرده است.
نتانیاهو بقای سیاسی‌اش را به پیروزی در جنگ گره زده است
در مقابل، صادق شجاعی معتقد است نتانیاهو آینده سیاسی و حزبی و حتی مصونیت خود را به پیروزی در جنگ گره زده است؛ پیروزی‌ای که از نگاه او به معنای نابودی حکومت ایران یا دست‌کم فلج کردن توان موشکی و هسته‌ای جمهوری اسلامی است.
شجاعی گفت: «برای اسرائیل نه یک توافق پایدار، بلکه تضعیف ساختاری و فلج‌کردن توان موشکی و هسته‌ای حکومت ایران و در حقیقت تغییر معادلات قدرت در ایران اهمیت دارد تا از این طریق هژمونی اسرائیل در خاورمیانه تثبیت شود.»
او احتمال اقدام پیش‌دستانه نتانیاهو را نیز مطرح کرد و افزود که تغییر احتمالی ترکیب کنگره آمریکا می‌تواند قدرت مانور اسرائیل را محدود کند. بنابراین کشاندن آمریکا به جنگ پیش از انتخابات شاید برای نتانیاهو راهی برای تضمین حمایت نظامی واشنگتن باشد.
دولت آمریکا بعید است در آستانه انتخابات ریسک کند
رضا علیجانی احتمال حمله آمریکا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای و همچنین اقدام پیش‌دستانه جمهوری اسلامی را پایین ارزیابی می‌کند.
او گفت: «دولت آمریکا بعید است در ایام انتخابات، که خود آقای ترامپ هم باید مدام به این ایالت و آن ایالت برود برای سخنرانی، کار پرریسکی بکند. ضمناً برای حصول دستاورد فوری در ازای یک اقدام پرریسک، دیر شده است.»
علیجانی همچنین معتقد است جمهوری اسلامی به دلیل بحران شدید اقتصادی تمایلی به جنگ ندارد و با وجود تهدیدهای مکرر، بعید است آغازگر درگیری تازه باشد. به گفته او، هر دو طرف فعلاً به رجزخوانی ادامه می‌دهند.
جنگ ممکن است کارت ترامپ در انتخابات باشد
اما صادق شجاعی احتمال آغاز جنگ پیش از انتخابات آمریکا را جدی‌تر می‌داند. او معتقد است ترامپ با استفاده از تهدیدهای فزاینده و نظریه «مرد دیوانه» در پی گرفتن حداکثر امتیاز و نمایش خود به‌عنوان یک رهبر پیروز است.
شجاعی گفت: «احتمال آغاز جنگ قبل از انتخابات آمریکا وجود دارد چون ممکن است کارتی باشد که ترامپ بخواهد آن را در انتخابات آمریکا بازی کند، چراکه حزب جمهوری‌خواه در نظرسنجی‌ها عقب است.»
او درباره رفتار جمهوری اسلامی نیز معتقد است حکومت برای جلوگیری از جنگ پیشنهادهایی از جمله سرمایه‌گذاری آمریکا در ایران، رقیق‌سازی اورانیوم غنی‌شده و محدود کردن غنی‌سازی ارائه کرده، اما این پیشنهادها پذیرفته نشده‌اند.
به گفته شجاعی، رهبران جمهوری اسلامی اکنون ممکن است چنین تصور کنند که دادن امتیازهای ساختاری به نابودی حکومت منجر می‌شود و بنابراین حتی با خطر یک جنگ گسترده نیز از مواضع خود عقب‌نشینی نکنند.
ترافیک سیاست در ایران قفل شده است
علیجانی پیش‌بینی می‌کند تا زمان انتخابات اسرائیل و آمریکا، محاصره دریایی و فشار اقتصادی ادامه یابد و حتی پس از انتخابات نیز احتمال حملات محدود بیشتر از جنگی گسترده باشد.
با این حال، او هشدار می‌دهد اگر تلاش‌های دیپلماتیک به نتیجه نرسد، ترامپ ممکن است تصمیم به حمله به زیرساخت‌های ایران بگیرد؛ اقدامی که به دلیل پیامدهای منطقه‌ای، اختلال در صادرات نفت و هزینه‌های سنگین برای متحدان آمریکا در خلیج فارس، بسیار پرریسک خواهد بود.
او وضعیت ایران را چنین توصیف کرد: «ما در یک فضای مه‌آلود سیاسی و در یک حالت قفل‌شدگی ترافیک سیاست در ایران به سر می‌بریم.»
به باور علیجانی، این بن‌بست هم در روابط جناح‌های درون حکومت، هم میان جمهوری اسلامی و اکثریت مردم و هم در روابط حکومت با منطقه و جهان دیده می‌شود. او هشدار داد ایران در حال گذراندن «هفته‌ها و ماه‌هایی حیاتی و پرخطر» است و ابراز امیدواری کرد مردم بیش از این قربانی «ماجراجویی‌های سیاسی جمهوری اسلامی و جنگ‌های تجاوزگرانه» نشوند.
جنگ سوم؛ بخشی از یک پروژه بزرگ‌تر؟
صادق شجاعی برخلاف علیجانی، احتمال وقوع جنگ را بسیار بیشتر از ادامه وضعیت بدون جنگ می‌داند.
او گفت: «بر مبنای واقعیت‌هایی که در میدان و عرصه ژئوپلتیک دیده می‌شود، می‌توان گفت احتمال وقوع جنگ بسیار بالاتر از عدم وقوع جنگ است.»
شجاعی دلیل این وضعیت را تبدیل تقابل ایران با آمریکا و اسرائیل به یک «جنگ موجودیتی» می‌داند که امکان رسیدن به توافق پایدار را از میان برده است.
او معتقد است آتش‌بس‌ها و توافق‌های موقت، از جمله تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، بن‌بست اصلی را حل نکرده‌اند و ناکامی آمریکا و اسرائیل در دستیابی به اهداف خود در دو جنگ قبلی می‌تواند درگیری بعدی را شدیدتر و خطرناک‌تر کند.
شجاعی در جمع‌بندی گفت: «در مجموع مواجهه فعلی آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، یک بن‌بست استراتژیک و یک نبرد موجودیتی است. این جنگ احتمالاً بخشی از یک پروژه کلان ژئوپلتیکی است.»
به این ترتیب، در حالی که علیجانی ادامه فشار اقتصادی و احتمال حملات محدود را محتمل‌تر می‌داند، شجاعی از خطر بالای جنگی تازه و گسترده سخن می‌گوید؛ جنگی که زمان آغاز آن همچنان نامعلوم است، اما به باور هر دو تحلیلگر، می‌تواند پیامدهایی سنگین برای ایران و مردم آن داشته باشد.
