از شیخ خزعل تا جنگ با صدام

یدالله کریمی پور

از دورهٔ شیخ خزعل تا امروز، دو برداشت درباره خوزستان و به‌ ویژه عرب‌های ایرانی بارها تکرار شده است: اینکه خوزستان استانی «عرب» است و عرب‌ها هم گرایش تجزیه‌طلبانه دارند. هر دو برداشت معیوب و با واقعیت‌های تاریخی و جمعیتی ناسازگارند.

نخست، عرب‌ها حدود ۳۳٫۶٪ جمعیت استان را تشکیل می‌دهند؛ فارس‌ها و لرهای بختیاری نیز هر کدام نزدیک به یکسوم جمعیت را دارند. بنابراین تصویر «استان عرب» بیشتر یک برساخته سیاسی است تا توصیف جمعیتی دقیق.

دوم، برای سنجش گرایش‌های سیاسی واقعی عرب ها، واقعی‌ترین آزمون، جنگ ایران و عراق بود. صدام حسین با پروپاگاندای «آزادسازی عربستان» وارد خوزستان شد و انتظار استقبال داشت. ولی ایرانیان عرب‌زبان سوسنگرد، بستان، هویزه، حمیدیه، شوش، شادگان و...، نه تنها به او نپیوستند، بلکه همراه با سایر هم‌وطنان، ایستادگی کردند. این وفاداری در شرایطی رخ داد که جنگ بیشترین آسیب را به همین مناطق وارد کرد. مطالعات بعدی نیز نشان داده‌اند که جنگ نه تنها وفاداری ملی را تضعیف نکرد، بلکه در بسیاری موارد پیوند هویت قومی و هویت ملی را تقویت کرد.

دوره شیخ خزعل نیز باید در بستر خود فهمیده شود: تلاش یک قدرت محلی برای حفظ خودمختاری در برابر تمرکزگرایی به حق رضاشاه در آن دوره فهم پذیر است. البته با حمایت منافع بریتانیا، نه جنبش توده‌ای تجزیه‌طلبانه پایدار. بنابراین تعمیم آن به کل تاریخ معاصر خوزستان، تحریف است.

مساله اصلی امروز خوزستان، فرض «تجزیه‌طلبی جمعی» نیست. مسئله نسبت میان تعلق ملی، مطالبات محلی مشروع و کیفیت حکمرانی است. مردم این استان، عرب و غیرعرب، مانند بسیاری از ایرانیان دیگر، از محرومیت نسبی، آلودگی شدید محیطی، بحران آب، بیکاری و احساس تبعیض رنج می‌برند؛ در حالی که جلگه خوزستان و پیرامونش، از دیدگاه ارزش های ترکیبی در ردیف یازدهمین جلگه برتر جهان محسوب می شود. ترکیبی از منابع آبی سرشار، ذخایر هیدروکرینی، توپوگرافی ممتاز، جمعیت کافی و...آن را به جغرافیایی بی مانند تبدیل کرده است. ولی شوربختانه طی پنج دهه گذشته، دچار افت و بلکه پسرفت در توسعه شده است. در واقع نارضایتی غالب خوزستانی ها از جنس بقیه ایرانیان است. تبدیل این نارضایتی‌های واقعی به اتهام «واگرایی» یا «تجزیه‌طلبی»، نه تحلیل دقیقی است و نه کمکی به فهم یا حل مسئله می‌کند.

همبستگی و پیوستگی ملی اکثریت مردم خوزستان، از جمله عرب‌های ایرانی، بارها به اثبات رسیده است. آنچه نیاز است، نه انکار هویت قومی و نه اتهام‌زنی، بلکه حکمرانی عادلانه‌تر، توسعه متوازن و پاسخگویی به مطالبات محلی است. وحدت ملی با نادیده گرفتن دردهای محلی تضعیف می‌شود، نه با به رسمیت شناختن آن‌ها.