به مصر سفر کردم تا آثار به‌جامانده از فرمانروایانی را ببینم که از کودکی نامشان را مترادف با خودخواهی، تفرعن و خودخداپنداری شنیده بودیم. از بزرگی تمدنشان کمتر سخنی به میان می‌آمد و از اینکه فرمانروایی فراعنه در مصر، با همهٔ فرازونشیب‌هایش، حدود ۳۱۰۰ سال به درازا کشیده بود، چیزی نشنیده بودیم. مصر برای ما سرزمین قصه‌های یوسف و موسی بود.
داستان سرایی هایی از قران؛ زنِ عزیز مصر شیفتهٔ یوسف، آن جوان خوش‌چهرهٔ کنعانی می شود و همو است که مصر را از قحطی نجات می دهد. موسی در دامان همسر فرعونی دیگر پرورش می یابد و سپس برعلیه همین فرعون قیام می کند. روایت هایی که در میان آن‌همه کتیبه و نقش‌ونگار بر دیوار معبدها، نشانی از این آن ها یافت نمی شود. این افسانه‌ها برخاسته از خیال‌پردازی مردی در صحرای عربستان بود، یا مردمانی در جایی نزدیک به آن سرزمین که گمان می‌کردند با داستان‌پردازی های دروغ می‌توان عظمت این تمدن را به چالش کشید.
قرن‌ها بعد نیز، هنگامی که گذر دکتر شریعتی، روشنفکر مذهبی، به این اهرام می‌افتد، به‌جای دیدن عظمت و شکوه این بناها، به دروغ‌پردازی و افسانه‌سازی روی می‌آورد و پس از بازگشت از این دیدار، در سخنرانی «آری، این‌چنین بود برادر»، این عظمت تاریخی را زیر سؤال می‌برد. او بدون ارائهٔ سند، مدعی بیگاری کارگران سازندهٔ این بناها می‌شود و آنان را برادران تاریخی و هم‌سرنوشت خویش می‌داند که زیر بار ستم دیکتاتورها درهم شکسته‌اند. او خطاب به کارگران ۵۰۰۰ سال پیش سازنده اهرام می گوید؛
« تو رفتی و ما همچنان در کار ساختن تمدنهای بزرگ، فتح‌های نمایان و افتخارات عظیم بود.»
او با این عبارات احساسی، تصویری از رنج و ستم می‌سازد که در آن، عظمت این تمدن زیر سایهٔ روایتی اثبات‌نشده قرار می‌گیرد. شواهد باستان‌شناختی از تأمین خوراک، اسکان و سازمان‌دهی کارگران سازندهٔ اهرام حکایت دارند و با تصویر سادهٔ « انبوه بردگانی که زیر تازیانه کار می‌کردند»، سازگار نیستند. هرچند، از این شواهد به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که هیچ کارگری با اجبار کار نکرده و یا هیچ‌کس هنگام ساخت این بناها جان نباخته است. نقد متوجه قطعیتی است که شریعتی به روایت خود می‌بخشد، احساساتی است که جای استناد تاریخی را می‌گیرند و شکوه و عضمتی است که نادیده گرفته می شود.
وارد قاهره شدیم، کلان‌شهری با بیش از بیست میلیون نفر جمعیت که در چند کیلومتری‌اش اهرامی از حدود ۴۵۰۰ سال پیش بر جا مانده‌اند. برای من، قاهره و اهرام سه‌گانه هر دو از عجایب دنیا هستند، هر یک به دلیلی. در قاهره، برای دیدن فقر نیازی نیست به محله‌های پایین شهر بروید. تنگدستی را همه‌جا می‌توان دید، هم در سیمای شهر و هم در زندگی مردم. در خیابان‌هایی که از آنها گذشتیم، به‌ندرت چشممان به خط عابر پیاده یا چراغ راهنمایی می‌افتاد. گاهی گذشتن از عرض خیابان چیزی در حد یک عملیات انتحاری بود! با این همه، برخلاف آنچه پیش از سفر شنیده بودیم، در شهر احساس امنیت کردیم و با مردمانی مهربان روبه‌رو شدیم. گاهی اصرار فروشندگان برای اینکه چیزی به گردشگران بفروشند خسته‌کننده می‌شد، اما وقتی پای نان در میان باشد، این سماجت هم فهمیدنی است. فقر گاه آدمی را به خشونت می‌کشاند و گاه به التماس و در این جا فروشندگان و فقرزدگان بی وقفه در حال التماس برای کسب لقمه ای نان هستند.
در راه رسیدن به اهرام سه‌گانه، هنوز چند کیلومتری با آنها فاصله داشتیم که تصویر آنها از دور پدیدار شدند. در مصرِ قرن بیست‌ویکم ایستاده بودیم و به هرم‌هایی نگاه می‌کردیم که مردمان همین سرزمین، حدود ۴۵۰۰ سال پیش ساخته بودند. از خود می‌پرسیدم چه بر سر آن تمدن آمد؟ میان مصری که این اهرام را ساخت و مصری که امروز پیش چشم ماست، چه گذشت؟ پرسشی آشنا برای منِ ایرانی، که سرگذشت سرزمین خودم را هم به یادم می‌آورد.
در سال ۳۶ پیش از میلاد، شش سال پیش از آنکه با شکست نهایی کلئوپاترای هفتم، حکومت فراعنه مصر به دست روم پایان گیرد، مارک آنتونی، سردار رومی و هم‌پیمان کلئوپاترا، به قلمرو ایران اشکانی لشکر کشید. آنتونی، که از پشتیبانی کلئوپاترا برخوردار بود، در روزگار فرهاد چهارم از اشکانیان شکست سختی خورد. ایرانِ آن روزگار هم‌پای روم پیش می‌رفت و چه‌بسا در برخی زمینه‌ها از آن پیش‌تر بود. این تمدن در دوران ساسانیان به اوج دیگری از شکوفایی خود رسید. اما حکومت ساسانیان و تمدن شگرف آنها نیز در قرن هفتم میلادی توسط مسلمانان مورد حمله قرار گرفت.
از این منظر، مصریان را از حیث غرور تاریخی خوش‌اقبال‌تر می‌بینم. فرمانروایی‌شان به دست روم، تمدنی هم‌تراز تمدن خودشان، پایان گرفت. برای ما ایرانیان، شکست ساسانیان از اعراب مسلمان با حسرتی تاریخی همراه شد. فاتحان خود در ادارهٔ سرزمین‌های گشوده‌شده به دانش و تجربهٔ دیوانی همان مردمی تکیه کردند که از آنان جزیه می‌گرفتند. اندیشمندان و خردورزان این سرزمین نگذاشتند همهٔ میراث ایران زیر پای مهاجمان از میان برود. زبان فارسی زنده ماند و ما هنوز می‌توانیم داستان‌های کهنمان را به زبان خودمان بخوانیم. در مصر، من رد آن گذشتهٔ دور را بیش از هر جا در بناها و اشیای نفیسی دیدم که بر این خاک بر جا مانده‌اند. امروز از فرهنگ و زبان آن تمدن چیزی باقی نمانده است.
«به یاد سخنی افتادم که از محمد حسنین هیکل، روزنامه‌نگار نامدار مصری، نقل شده است. از او پرسیده بودند چرا مصریان عرب‌زبان شدند و ایرانیان زبان خود را حفظ کردند. پاسخ داده بود:
«برای اینکه ما کسی مثل فردوسی نداشتیم.»
شکوه و عظمت اهرام سه گانه با هیچ آثار بازمانده از دوران فرعونیان و شاید با هیچ اثر تاریخی دیگری در دنیا قابل مقایسه نباشد. اهرامی ساخته شده از میلیون ها سنگ های چند تنی در زمانی که تصور وجود هرگونه وسیله انتقالی و بالابرنده برای جابجایی و کارگذاشتن چنین حجمی از سنگ های بسیار سنگین ناممکن است. این بناهای سه گانه شخصیت و شکوهشان را نه از کسی که دستور ساختن آن ها را داده گرفته اند و نه از کسی که در آن دفن شده است. این ها تجسم انگیزه، دانش و شکوه انسان ها در برهه ای از تاریخند. این انسان ها قابل تقدیر و کارشان ستودنی است.
در این دو هفته، از اهرام سه‌گانه و میلیون‌ها قطعه‌سنگ چندتُنی‌شان گرفته تا معبدهایی با ستون‌های عظیم و دیوارهای نقش‌بسته، هرچه دیدیم نشان از تمدنی شگرف داشت. در موزهٔ بزرگ مصر، آنچه برای من بر تارک آن مجموعه می‌درخشید، قایق چوبی «خوفو» ،فرعون دفن شده در هرم بزرگ، بود. پس از دیدن آن‌همه بنای سنگی، تماشای قایقی از چوب که از روزگار سازندگان هرم بزرگ به دست ما رسیده، شگفتی دیگری داشت. هنوز از خود می‌پرسم آن مردمان با ابزارهایی که در اختیار داشتند، چگونه این سنگ‌ها را جابه‌جا می‌کردند، ستون‌ها را برپا می‌داشتند و آن نقش‌های ظریف را در دل سنگ می‌تراشیدند؟
از آنچه در این سفر دیدم و شنیدم، و نیز از آنچه فرصت دیدنش را نیافتم، چند نکته بیش از همه در خاطرم مانده است.
۱. نخست، دوام شگفت‌انگیز تمدن مصر. در این سه هزار و اندی سال، مصر هم به سرزمین‌های دیگر لشکر کشید و هم بارها آماج تهاجم شد. مرزهایش نیز گاه گسترش یافت و گاه عقب نشست. آنچه برایم شگفت‌انگیز بود این است که با وجود این دگرگونی‌ها، دره و دلتای نیل هزاران سال کانون زندگی مصریان باقی ماند.
۲. از فراعنه، معبدها و تندیس‌های سنگی بی‌شماری بر جا مانده است، اما از کاخ‌هایی که در آنها زندگی می‌کردند، جز بقایایی اندک چیزی نمانده است. بیشتر کاخ‌ها را از خشت خام می‌ساختند و خشت در گذر هزاره‌ها تاب و توان سنگ را نداشت.
۳. شاید انتخاب این مصالح خود چیزی از نگاه فراعنه به زندگی و مرگ به ما بگوید. گویی برای خانه‌ای که پس از مرگ در آن می‌آرمیدند، بیش از کاخی که سال‌های عمرشان را در آن می‌گذراندند، ماندگاری می‌خواستند. اهرام سه‌گانه را نیز برای آرامگاه خود ساختند.
۴. از شگفتی‌های دیگر سفر، سالم ماندن جزئیات بسیاری از این آثار بود. گاه بر یک دیوار، بخشی از نقش را عمداً تراشیده بودند و تنها چند وجب آن‌سوتر، چهره‌ای پس از هزاران سال همچنان سالم مانده بود. بعضی از این آسیب‌ها به روزگار خود فراعنه بازمی‌گردد، زمانی که فرمانروایی می‌کوشید نام و نشان سلف خود را محو کند. در دوره‌های بعد نیز برخی نقش‌ها به انگیزه‌های مذهبی آسیب دیدند و بخش‌هایی از بناها به کلیسا یا مسجد تبدیل شدند. با همهٔ این دگرگونی‌ها، هنوز می‌توان خطوط ظریف چهره‌ها و چین جامه‌ها را بر سنگ دید.
۵. تکرار تندیس‌ها، ستون‌ها و نقش‌های همانند نیز مدام مرا به پرسش وامی‌داشت. برای نگه‌داشتن سقفی با آن مساحت، چرا این‌همه ستون سنگی عظیم را چنین نزدیک به هم نشانده بودند؟ چرا تندیس یک فرعون را بارها در یک معبد برپا می‌کردند؟ نمونهٔ کم‌نظیرش راهی نزدیک به سه کیلومتر میان دو معبد کرنک و اقصر بود. در دو سوی این راه آیینی، بیش از هزار تندیس ابوالهول با پیکر شیر و سر انسان یا قوچ قرار داشت. فکر می‌کردم مردمی که در روزهای آیین و جشن از میان این دو ردیف می‌گذشتند، با دیدن این‌همه پیکرهٔ سنگی چه احساسی داشتند.
۶. در قاهره مایل بودم دو آرامگاه را هم ببینم که میسر نشد؛
برای دیدن آرامگاه محمدرضاشاه فقید تا مسجد رفاعی رفتیم، اما به ما گفتند ورود به آرامگاه به مدت دو ماه ممنوع شده است. آنجا شنیدیم که این محدودیت به خواست یا بر اثر فشار جمهوری اسلامی برقرار شده.
برای رفتن به آرامگاه ام‌کلثوم که برای دیدنش تمایل داشتم، ولی وقت کم آوردیم.
