(بخش نخست)
مسعود نقره‌کار - خبرنامه گویا
خلیل ملکی، منوچهر هلیل‌رودی، پرویز اوصیاء و....
با یادِ قربانیان ترور شخصیت:
خلیل ملکی ـ سوسیال‌دموکرات
ابراهیم شفیعی (منوچهر هلیل‌رودی) ـ فدائی خلق
پرویز اوصیاء ـ نویسنده، شاعر و پژوهشگر، عضو کانون نویسندگان
و....
پیشگفتار
از بیست‌وپنج سال پیش پژوهش و نوشتن پیرامونِ ترورهای «شخصیتی و فیزیکی» درون‌تشکیلاتی (سازمانی و حزبی) در میهنمان را آغاز کرده‌ام. من به‌عنوان یکی از فعالان جنبش چپ که از نزدیک شاهد حضور و گسترش چنین پدیده‌ی شومی در بخش بزرگی از «چپ ایران» بوده‌ام، با توجه به آسیب‌رسانی و فاجعه‌آفرینی‌های این پدیده، هرگز تن به سکوت در برابر این روش و منشِ ضددمکراتیک و غیرانسانی نداده‌ام. می‌دانستم و می‌دانم نوعی «خودزنی» و «تفِ سربالا»ست، می‌دانستم و می‌دانم بیش از پیش سراغ من هم خواهند آمد (و سالیانی‌ست که آمده‌اند) اما بنا نداشتم و ندارم زیرِ قراری که با خودم گذاشتم بزنم و واقعیت و حقیقت را قربانی شانتاژ و تهدید و ارعاب کنم. مسئولیت و وظیفه خود دانسته‌ام در حد توانم به علت‌ها و آسیب‌شناسی این پدیده، به‌ویژه در جنبشی که ادعای انسان‌گرائی و عدالت‌طلبی دارد و سخن از این گفته شده است که «انسان‌دوستی و احترام به کرامت انسان جانمایه‌ی سوسیالیسم» است، بپردازم.
اعتراف می‌کنم که ساده‌لوحانه برای مدتی می‌پنداشتم به‌تدریج این ویژگی‌های غیرانسانی، یعنی تخریب، اتهام‌زنی، پرونده‌سازی، ترور شخصیت، پس از این همه تغییر و تحول و تجربه‌های فرهنگی و سیاسی و اجتماعی و از دست رفتنِ جان‌های شیفته‌ی آزادی و عدالت کاهش خواهد یافت، اما الحق پنداری ساده‌لوحانه بوده است. نه‌تنها این نوع تروریسم کاهش نیافته که گسترده‌تر و با شناعتی بیشتر ادامه یافته است. امروزه «تروریست‌های شخصیت» شبکه‌های اینترنتی و رسانه‌ها را نیز به خدمت گرفته‌اند و به‌عنوان تحلیلگر سیاسی و مورخ، با نقابِ «آزادی‌خواهی و عدالت‌جوئی»، «جمهوری‌خواهی» و «مشروطه‌طلبی» و دَم زدن از «کرامت انسانی» ترور شخصیت می‌کنند.
اگر نخواهیم راه دور برویم، در همین یک‌صد سال گذشته ترور شخصیت زخم‌ها بر جسم و جان آزادی‌خواهان و عدالت‌جویان واقعی و صادق آوار کرده است، تروریسمی که هنوز در اشکال زبانی (گفتاری و نوشتاری و تصویری)، روانی و فیزیکی قربانیان بیشتری می‌طلبد، و درست و دقیق در ادامه همان روش و منشِ حکومت‌های مستبد و برخی از رهبران و اعضای احزاب، سازمان‌ها و گروه‌های سیاسی و فرهنگی ادامه حیات یافته است. امروزه بیش از پیش افراطیون چپ‌گرا و به‌اصطلاح «مارکسیست و کمونیست» و افراطیون «راست‌گرا»، خشونتی «مقدس» برای نفی و حذف دیگری و اثبات خود به کار گرفته‌اند و بی‌پرواتر از گذشته به فحاشی، پرونده‌سازی، اتهام‌زنی و ترور شخصیت مخالفان سیاسی و یا دگراندیشان سیاسی روی آورده‌اند.
آنچه می‌خوانید خلاصه‌شده‌ی گزارش چند نمونه از ده‌ها نمونه‌ی ترور شخصیت و ترور فیزیکی هستند، که به‌طور کامل در مجموعه‌ای منتشر خواهد شد.
ترور شخصیت
«چپ و راست» افراطیِ ایرانی با حکومت‌های تمامیت‌خواه و خودکامه در ایران، به‌ویژه با اهل تشیع، این‌همانی و اشتراک نظر و فکر و کردار داشته و دارند. یکی از این اشتراک‌ها، امر مباهته است. مباهته در اسلام، به‌ویژه اسلام سیاسی و آخوندیسم، یعنی تهمت در خدمت دیانت. در «ذره‌فرهنگ»ِ چپ و راستِ افراطی ایرانی، تهمت در خدمت سیاست، ایدئولوژی، فرقه و تمامیت‌خواهی، هم تاکتیک است و هم استراتژی و هم راهی برای گشودن عقده‌های روانی و شخصیتی است.
ترور شخصیت از سوی چپ‌ها و راست‌های افراطیِ ایرانی، به‌ویژه در میان اپوزیسیون حکومت اسلامی در خارج کشور، و باز به‌ویژه بیشتر از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعیِ همپاله با این نوع تروریسم، با اتهام‌زنی، شایعه‌پراکنی، تخریب، تهدید، تخطئه، تفرقه‌افکنی، ارائه اطلاعات ساختگی و جعلی و فرافکنی، همراه است، ویژگی‌هایی تاریخی، سیاسی و فرهنگی که با مدارا و تکثرگرایی و مناسبات ضابطه‌مند دموکراتیک رابطه‌ای نداشته است. وقتی بخشی از اپوزیسیون مدعی دموکراسی‌خواهی و عدالت‌طلبی، تهمت‌زنی و ترور شخصیت را کسب‌وکار خود کرده باشد، از خودکامگان در قدرت چه انتظاری دارید؟ بیماری و آلودگی تروریستی، چه شخصیتی و چه فیزیکی، علل و نشانه‌هایش چنان عیان بوده و هست که حاجت به بیان نیست.
ترور شخصیت، به‌عنوان پدیده‌ای مخرب، مذموم و اهانت به کرامت انسانی، در عرصه‌های اجتماعی، روانی و اخلاقی فاجعه آفریده است. دهه‌هاست تهمت زدن، ترور شخصیت و ترور فیزیکی استخوان لای زخم اپوزیسیون دموکراسی‌خواه است.
«...از همان ساعات نخستین این واقعه، یعنی انشعاب گروه ملکی از حزب توده، انشعابیون، به‌خصوص شخص ملکی، شدیداً و به‌طور بی‌رحمانه مورد حملات خردکننده حزب توده و رادیو مسکو قرار گرفت. آنچه ناسزا و تهمت و افترا در زرادخانه برچسب‌زنی این دو پیدا می‌شد، نثار دو سه تن از این گروه، خصوصاً ملکی، گردید و او، که تا پیش از این جریان در تمام محافل حزبی و نشریاتش بزرگ‌ترین صاحب‌نظر مسائل سیاسی حزب شمرده می‌شد و القابی نظیر فرزند دلیر وطن، یاور خلق، پرچمدار نهضت توده‌های وسیع را به یدک می‌کشید، به یکباره دشمن قسم‌خورده خلق‌های محروم، نوکر امپریالیسم، جاسوس انگلیس، دستیار بیگانگان و مسافر لندن قلمداد شد... از آن پس حتی نزدیک شدن به خلیل ملکی جرم حزبی تلقی می‌شد.» (1)
«دکتر اسحاق اپریم... پیش از سفر به انگلستان با گروه روشنفکران ارانی ارتباط داشت... در انگلستان با حزب کمونیست انگلیس رابطه داشت و بعد به ایران آمد. از همان ابتدا که نزد ما آمد، درست مثل جاه‌طلب‌های معروف، شلوغ کردن را شروع کرد و یک چه باید کرد نوشت و مدعی شد که باید حزب را عوض کنیم و یک گروه آوانگارد تأسیس کنیم که یک توده وسیع دموکرات را رهبری کند... اپریم به گروه ملکی نزدیک شد... البته او محاکمه و از حزب اخراج شد.» (2)
چنین شیوه‌ای چه پیش از انشعاب ملکی و همفکرانش و چه پس از آن، از شیوه‌های مرسوم و متداول در حزب توده بود. کوچک‌ترین انتقاد به رهبری حزب توده و اتحاد شوروی، به‌سرعت هر پرچمدار خلق‌های تحت ستم را به دشمن قسم‌خورده خلق‌های محروم تبدیل می‌کرد.
ترور شخصیت در بسیاری از جریان‌های سیاسی رایج بوده است. تا هنگامی که عضوی پذیرای ایدئولوژی، تفکر و رفتار حزبی و سازمانی رهبری است، فرد قابل پذیرش و حتی قهرمان است، مخالفت با رهبری، عضو منتقد را فاقد حرمت و کرامت انسانی و ضدقهرمان می‌کند.
برای نمونه، در انشعاب‌های متعدد در سازمان فداییان خلق، برچسب‌های سگ زنجیری امپریالیسم، عامل امپریالیسم، عامل سیا و موساد، دشمن خلق‌های تحت ستم و نیز اتهامات مالی و جنسی و اخلاقی و رنگارنگ دیگر، بین رهبران سازمان و منشعبین و جداشدگان رواج داشته است. نشریات و اسناد مربوط به اختلاف‌ها و انشعاب‌ها در سازمان چریک‌های فدائی خلق ایران، اکثریت و اقلیت، گروه اشرف دهقانی، جناح چپ اکثریت، انشعاب ۱۶ آذر ۱۳۶۰، شورای عالی سازمان چریک‌های فدایی خلق، گروه مصطفی مدنی، سازمان چریک‌های فدایی خلق اقلیت، گروه توکل، و سازمان چریک‌های فدایی خلق، گروه زهری ـ بهرام، انشعاب در سازمان کارگران انقلابی ایران، سازمان‌های راه کارگر، مجاهدین مارکسیست‌شده (که بعدها بخش اعظم آنها به سازمان پیکار بَدَل شدند)، حزب کمونیست کارگری ایران و... تابلوی عریان منش و روش ترور شخصیت را به تماشا گذاشته‌اند.
نورالدین کیانوری از حزب توده ایران و فرخ نگهدار از سازمان فدائیان خلق اکثریت، ترور شخصیت مخالفان را بیش از چپ‌های دیگر عریان و وقیحانه پیش بردند. ترور شخصیت منوچهر هلیل‌رودی (ابراهیم شفیعی)، یک نمونه است. هلیل‌رودی هنگام انقلاب به ایران آمد و ضمن ترجمه و تألیف متون سیاسی و نظری، همکاری‌اش را با سازمان فدایی ادامه داد. وی از مخالفان نزدیکی سازمان فدایی به حزب توده ایران بود و نظراتش را در جزوه‌های درون‌سازمانی منتشر می‌کرد.
هنگامی که فرخ نگهدار و همفکرانش تدارک نهایی انحلال سازمان فداییان اکثریت در حزب توده را می‌دیدند، مخالفت یکی از اعضای رهبری سازمان، هبت معینی (همایون) و تعداد قابل توجهی از کادرها و اعضای قدیمی و هواداران سازمان، انشعاب ۱۶ آذر ۱۳۶۰ را سبب شد. منوچهر یکی از افراد مؤثر این انشعاب بود. نورالدین کیانوری و فرخ نگهدار مخالفان را باند توطئه‌گر نامیدند و منوچهر را عنصری مشکوک و با دکتر اسحاق اپریم مقایسه کردند و با هدف ترور شخصیت او اتهام‌های زیادی به او زدند. او را خارج‌کشوری مشکوک و عامل سیا یا انتلیجنت سرویس انگلیس و «توطئه‌گری علیه شکوفائی جمهوری اسلامی ایران» معرفی کردند، تنها به این دلیل که مخالف نزدیکی و وحدت سازمان فداییان اکثریت با حزب توده بود و نظراتش در پاره‌ای مسائل سیاسی با کیانوری و نگهدار همخوان نبود. (3)
فرخ نگهدار سال‌ها بعد، در پاسخ به مقاله‌ای از علی‌اکبر شالگونی، برخورد خود با هلیل‌رودی را مورد انتقاد قرار داد و نوشت:
«... بدون اطلاع حرف زدن و زشت‌ترنمایی رقبای سیاسی و سازمانی فقط بداخلاقی و یا حق‌کشی نیست. این کار نشانه عقب‌ماندگی فرهنگی هم هست. این کار سد راه آزادی است.... من شهادت می‌دهم که شک و شبهه درست کردن پیرامون هلیل‌رودی اگر هم برای تمام اعضای رهبری وقت سازمان کاملاً هشیارانه نبوده باشد، برای من عامدانه بوده است و امروز که به روزهای ربع قرن پیش نگاه می‌کنم اگر خود را سرزنش نکنم هم حق‌کشی و هم اعتمادشکنی کرده‌ام.» (3)
این منش و روش با ترور شخصیت منوچهر هلیل‌رودی آرام نگرفت و در قبال مخالفان و منتقدان درون‌تشکیلاتی به اشکال مختلف، حتی در دوران مهاجرت این حضرات به شوروی و خارج از کشور، ادامه یافته است. (4)
۱- خلیل ملکی
خلیل ملکی (۱۲۸۰ـ ۲۲ تیر ۱۳۴۸)، اندیشمند و نظریه‌پرداز سیاسیِ سوسیال‌دموکرات از قربانیان ترور شخصیت در جنبش چپ ایران است، وی در سال ۱۲۸۰ ه.ش در تبریز به دنیا آمد و ۲۲ تیر ۱۳۴۸ در تهران درگذشت. خلیل ملکی در دورانی که «روشنفکری دچار سرگردانی و بحران بود، رویکردی کاملاً متفاوت برگزید و در جست‌وجوی راه جدیدی همچون سوسیال‌دموکراسی اروپای شمالی برآمد تا روشنفکران را دوباره به کنشگری سیاسی جذب کند.»
خلیل ملکی، «روشنفکر عصر بحران‌ها»، از جوانان جمعی بود که به ۵۳ نفر شهرت یافتند؛ جمعی که به اتهام اقدام علیه امنیت کشور زندانی شدند. وی از رهبران حزب تودهٔ ایران شد، اما پس از چندی، در رابطه با مشی سیاسی حزب و نقش اتحاد جماهیر شوروی در این سیاست‌گذاری‌ها، اعتراض‌ها و انتقادهایی را متوجه رهبری این حزب کرد و از این حزب جدا شد.
«... پس از ماجرای فرقهٔ دموکرات آذربایجان و مسئلهٔ امتیاز نفت به شوروی، نطفهٔ شک و تردید روشنفکران ایرانی به استالین و شوروی بسته شد. خلیل ملکی یکی از رهبران حزب تودهٔ ایران بود که پرچم استقلال فکر و اندیشه را در مقابل سیاست‌های شوروی علم کرد...»
جدایی خلیل ملکی از حزب توده سبب شد رهبری حزب تودهٔ ایران و حزب کمونیست اتحاد شوروی با روزنامه‌ها و نشریه‌های متعدد و رادیو پیک ایران، رادیو مسکو و... به تخریب و اتهام‌زنی به ملکی روی آورند و تا آن حد پیش رفتند که ـ به روایت دکتر مهرداد بهار ـ «رفقای حزبی‌اش نقشهٔ قتل ملکی را در زندان فلک‌الافلاک» بکشند.
«... حزب توده ادعا کرد ملکی از حزب اخراج شده است... استراتژی آنها این بود که ملکی را، اگر نه آلت دست شاه، دست‌کم هم‌پیمان حکومت او و بریتانیایی‌ها نشان دهند.»
خلیل ملکی پس از انشعاب از حزب تودهٔ ایران، در ۱۶ آذر ۱۳۲۶، اعلامیهٔ انشعاب حزب سوسیالیست تودهٔ ایران، که امضای ۱۲ نفر از همفکرانش را نیز پای خود داشت، منتشر کرد. «از سال ۱۳۲۸ در روزنامهٔ شاهد مظفر بقایی مطالبی در انتقاد از حزب توده و علت انشعاب خود از آن حزب نوشت. دو سال بعد، با آغاز نهضت ملی، به اتفاق بقایی حزب زحمتکشان ملت ایران را تأسیس کرد. ملکی که انتشارات حزب را بر عهده داشت، نشریه‌ای به نام نیروی سوم به‌عنوان ارگان سازمان جوانان حزب منتشر کرد که این نام، پس از جدایی از بقایی، به گروه سیاسی ملکی اطلاق شد. در حالی‌که دکتر بقایی به‌تدریج در مقابل مصدق قرار می‌گرفت، ملکی و هوادارانش، با وجود انتقادهایی که از مصدق داشتند، از مصدق حمایت کردند و به مخالفت با تغییر مشی بقایی و حزب زحمتکشان پرداختند.» اولین مقالات اصلی دربارهٔ ملی شدن صنعت نفت ایران به قلم خلیل ملکی در روزنامهٔ شاهد منتشر شد.
«... ایراد اساسی او به حزب توده یکی رفتار خودسرانه و بوروکراتیک سران حزب بود، دیگری سرسپردگی آنان به سفارت شوروی. اگرچه همان سران، پس از شکست فاحش سیاست‌شان در قبال قیام آذربایجان (که ملکی با آن مخالفت کرده بود)، برای مدت کوتاهی به ملکی روی آوردند، اما پس از انشعاب ملکی و یارانش از حزب توده، کار آنها به جایی رسید که ملکی را جاسوس انگلیس، نوکر دربار و مأمور سازمان امنیت بنامند.» و بنویسند: «محبوب‌ترین تز مخالفان حزب، خلیل ملکی، انور خامه‌ای، جلال آل‌احمد و دکتر اپریم، "مسئلهٔ استقلال حزبی" بود.»
«... دکتر اسحاق اپریم... پیش از سفر به انگلستان با گروه روشنفکران ارانی ارتباط داشت... در انگلستان با حزب کمونیست انگلیس رابطه داشت و بعد به ایران آمد. از همان ابتدا که نزد ما آمد، درست مثل جاه‌طلب‌های معروف، شلوغ کردن را شروع کرد و یک "چه باید کرد" نوشت و مدعی شد که باید حزب را عوض کنیم و یک گروه آوانگارد تأسیس کنیم که یک تودهٔ وسیع دموکرات را رهبری کند... اپریم به گروه ملکی نزدیک شد... البته او محاکمه و از حزب اخراج شد. وی کتابی با عنوان چه باید کرد؟ برای نوسازی حزب منتشر کرد.»
«... ملکی بهای سنگینی برای خرد، اعتدال، مدارا و اعتقاد به دیالوگ در جامعه‌ای پرداخت که رژیم آن هر حرف انتقادی را بی‌رحمانه سرکوب می‌کرد و تنها هدف مخالفان آن نیز برانداختن رژیم بود. در نتیجه، رژیم در ادعانامهٔ دادستان نظامی او را "یک ماجراجوی بالفطره و آنارشیست" توصیف کرد که "از احساسات رقیق جوانان برای رسیدن به هدف‌های کثیفش سوءاستفاده می‌کند و در این راه از هیچ وسیلهٔ زشتی فروگذار نخواهد کرد" و در عین حال براندازان در بهترین حال او را انشعاب‌چی، ولی بیش از آن نوکر شاه، ساواک، انگلیس و (پس از آن) امپریالیسم آمریکا خواندند.»
«ملکی مرد مبارز سیاسی و اهل اندیشهٔ سیاسی بود و از جوانی به رسالت روشنفکری و مبارزه‌گری روشنفکرانه در راستای اندیشهٔ چپ باور داشت. پس از جدایی از حزب توده و استالینیسم هم همچنان رسالت روشنفکرانهٔ خود را رها نکرد و به جبههٔ مصدقی پیوست. پس از ۲٨ مرداد به زندان و تبعید افتاد، اما با آزاد شدن از زندان همچنان بر آن بود که نباید میدان را خالی کرد و باید کوشید تا شرایط فعالیت سیاسی علنی فراهم شود... خط سیاسی و فکری ملکی در دوران بعد از کودتا تا انقلاب چندان خریدار نداشت، بلکه دشمنان فراوان هم داشت؛ به‌ویژه از جانب گروه‌های چپ تندرو، و از همه بدتر حزب توده، زیر ضرب تهمت و افترای دائمی بود. رژیم شاه هم با اعتمادبه‌نفسی که پیدا کرده بود و با پروژهٔ "انقلاب شاه و ملت"ش، نه‌تنها جریان‌های انقلابی را با خشونت بسیار سرکوب می‌کرد، میدان به جریان‌های مصدقی میانه‌رو هم نمی‌داد، از جمله به ملکی و حزب او. چنان‌که جنبشی از ترکیب حزب‌های ملی ـ مصدقی را که با رهنمود دکتر مصدق با نام جبههٔ ملی سوم در سال ١۳۴۳ در حال شکل‌گیری بود، در نطفه خفه کرد. و به دنبال آن، ملکی و چند تن از رهبران جامعهٔ سوسیالیست‌ها و نیز نهضت آزادی که دست‌اندرکار آن بودند، به زندان افتادند.»
در بیان نافرجامی ترور شخصیت خلیل ملکی و امثال او، پلخانف حرف آخر را زده است: «بزرگی یک شخصیت تاریخی به این مناسبت است که او دارای ویژگی‌های لازمی است که او را یکی از مستعدترین افراد برای خدمت به احتیاجات زمان و عصر خویش می‌نماید.»
«... ملکی در سال ۱۳۳۶ "جامعهٔ سوسیالیست‌های جبههٔ ملی" را تشکیل داد و نشریهٔ علم و زندگی را تا سال ۱۳۳۹ منتشر کرد.»
او در سال ۱۳۴۴ دوباره بازداشت و محاکمه شد. اتهام او همان اتهام ۲۷ سال پیش، قیام علیه امنیت کشور، بود. جلال آل‌احمد محاکمهٔ ملکی را «به خاطر خفه کردن جبههٔ ملی سوم در نطفه‌اش، که ملکی و جامعهٔ سوسیالیست‌ها محرک اصلی انعقادش بودند و اعلامیهٔ وجودی‌اش با شرکت تمام احزاب وابسته به نهضت ملی در تیرماه ۱۳۴۴ مخفیانه منتشر شد»، می‌دانست.
ملکی و سه نفر از یارانش در دادگاه، دفاعی مفصل از خود کردند که به شکلی محدود در نشریات منتشر شد. دادگاه ملکی را مجرم شناخت و به سه سال زندان محکوم کرد. او پس از یک‌سال‌ونیم آزاد شد و اندکی بعد درگذشت.
«... دیدارهای ملکی با شاه که نشان از اعتدال سیاسی او داشت را نشانه‌ای دانستن مبنی بر اینکه او "جنایات پهلوی‌ها و عمق جنایات در آذربایجان و گوشه‌گوشهٔ ایران همراه با جنایات امپریالیسم آمریکا و انگلستان را به بوتهٔ فراموشی سپرده بود" با واقعیت منطبق نیست. ملکی در دیدارهایش ذره‌ای از مواضع خود عدول نکرد و به‌عنوان یک سوسیال‌دموکرات آزاداندیش و آزادی‌خواه با شاه ملاقات کرد...» و طرفداران رژیم شاه نیز او را به اتهام «قیام علیه سلطنت مشروطه و اقدام به مسموم کردن ذهن جوانان» محاکمهٔ نظامی، زندان، و از همهٔ حقوق اجتماعی محروم کردند. در دوران محمدرضاشاه پهلوی حتی ممنوع‌القلمش کردند. (کتاب ده شب، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۶، سخنرانی شمس آل احمد)
«به اعتقاد ملکی، مصلحت این بود که مصدق با شاه مدارا می‌کرد، ضمن اینکه وی مخالف رویارویی با مصدق بود و تضعیف مصدق را تضعیف نهضت ملی می‌دانست.» (صمد رحمان‌زاده، «خلیل ملکی و جبهه ملی»، کیهان لندن، شماره 756، اردیبهشت 1378)
«... جریانی که به همت خلیل ملکی از حزب توده انشعاب کرد، اساساً یک جریان فرهنگی بود که اعضای شناخته‌شدهٔ آن عبارت بودند از: فریدون توللی، رسول پرویزی، جلال آل‌احمد، محمدعلی خنجی، حسین ملک، ناصر وثوقی، هوشنگ ساعدلو، ابراهیم گلستان، نادر نادرپور، احمد آرام، که صادق هدایت نیز گاه در مباحثات آنان حضور داشت. این جریان فرهنگی، ابتدا با انتشار هفته‌نامهٔ نیروی سوم و سپس با نشر ماهنامهٔ علم و زندگی و بعد اندیشهٔ نو (به سردبیری ناصر وثوقی) به تبلیغ و ترویج دیدگاه‌های خویش پرداخت، هرچند که در طول زمان، تنها خلیل ملکی بود که در عرصهٔ فعالیت‌های سیاسی ـ تئوریک باقی ماند.»
خلیل ملکی آثار نوشتاری و ترجمه‌هایی از خود برجای گذاشت. وی به سه زبان انگلیسی، آلمانی و فرانسه آشنایی داشت و بیش از ۱۵ ترجمه و تألیف از او منتشر شده است: نقش شخصیت در تاریخ (پلخانف)، قهرمان تاریخ (سیدنی هوک)، انقلاب ناتمام (ایزاک دویچر)، فرهنگ اصطلاحات اجتماعی (توماس سوره)، کتاب سیاه گرسنگی (حوزه دو کاسترو).
ملکی با نام مستعار نیز مقاله می‌نوشت: در مجلهٔ نبرد زندگی با امضای «دانشجوی علوم انسانی» قلم می‌زد. (5)
۲- منوچهر هلیل‌رودی (ابراهیم شفیعی)
منوچهر هلیل‌رودی (ابراهیم شفیعی)، از قربانیان ترور شخصیت در «جنبش چپِ ایران»، در ۲۵ آذر ۱٣۲۵ در شهر کرمان به دنیا آمد. دوران تحصیلات دبستانی و دبیرستانی خود را در جیرفت و تهران به اتمام رساند و در سال ۱٣۴٣ در مدرسه عالی بازرگانی ادامه تحصیل داد. منوچهر هم‌زمان از سال ۱٣۴۴ در دانشکده حقوق دانشگاه تهران نیز تحصیل می‌کرد. در سال ۱٣۴۶ و ۱٣۵۰ به ترتیب لیسانس بازرگانی و فوق‌لیسانس حقوق سیاسی خود را گرفت. سال ۱٣۵۱ دوره فوق‌لیسانس اقتصاد بین‌المللی دانشگاه تهران را هم به پایان رساند.
در این سال‌ها از فعالان جنبش دانشجویی بود. پس از مدتی کار در تهران برای ادامه تحصیل راهی آمریکا شد و در رشته دکترای اقتصاد به تحصیل پرداخت. هم‌زمان با تحصیل، زندگی‌اش را به مبارزات سیاسی پیوند زد و به همین خاطر تحصیلاتش را نیمه‌تمام گذاشت. در کنفدراسیون محصلین و دانشجویان ایرانی نقش مؤثری داشت.
در سال ۵٣ همراه با رفقایش اقدام به تشکیل یک محفل مارکسیستی با هدف سازماندهی نیروهای هوادار سازمان نمود و در همان دوره در ارتباط با یک محفل هواداری دیگر گروهی را بنیان نهاد که بعدها پس از ورود به ایران «گروه میهن» نام گرفت و نشریه‌ای به همین نام نیز انتشار داد. منوچهر به‌عنوان یکی از مروجان و محققین چپ نقش بسزایی در آموزش رفقایش داشت.
این گروه در سال ۵۵ در ارتباط مستقیم با سازمان فداییان قرار گرفت. منوچهر در تابستان ۵۷ به ایران بازگشت و در طرح مباحث و جمع‌بندی از تحولات سیاسی با نوشتن مقالاتی در نشریه میهن که تا اواخر سال ۵۷، یازده شماره از آن منتشر شد فعالانه شرکت کرد. او علاوه بر توانایی‌های تئوریک مُبلغ برجسته‌ای بود.
منوچهر ترجمه‌ها و آثاری نیز منتشر کرد، که کتاب «مبارزه طبقاتی در نیکاراگویه» و «مبارزهٔ طبقاتی در آرژانتین» نمونه‌هایی از کارهای وی هستند. سخنرانی‌های وی در دانشگاه تهران، پلی‌تکنیک و میتینگ‌های سازمان فدائیان در خوزستان از جمله وظایفی بود که او با مسئولیت تمام و به‌خوبی پیش برد.
منوچهر فعالیت‌های تشکیلاتی‌اش را از سال ۱۳۶۰ با سازمان فداییان خلق ایران (منشعبین ۱۶ آذر) ادامه داد و از جمله کسانی بود که فعالانه در تدوین و تبلیغ و ترویج نظرات سازمان منشعب شرکت داشت.
منوچهر که دوران سختِ فشارهای تبلیغاتی و امنیتی نورالدین کیانوری و فرخ نگهدار را سپری می‌کرد، در ٣۶ سالگی، در ساعت ۴ بامداد یکشنبه ٣۰ آبان ۱٣۶۱ به دنبال ابتلا به بیماری مننژیت در بیمارستان لقمان‌الدوله تهران ناباورانه و جانکاه درگذشت.
ادامه دارد
برخی از منابع:
1- حقیقت سمنانی، محمدعلی: یادی از زنده‌یاد خلیل ملکی و قضیه انشعاب تاریخی، نگین، شماره 8، دور جدید، تابستان 1378.
2- خاطرات نورالدین کیانوری، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی دیدگاه، انتشارات اطلاعات، تهران، 1371 / محمدعلی کاتوزیان، درگذشت اپریم، اپریم اسحق ـ دکتر اپریم، نگین، شماره ششم، بهمن و اسفند 1377 / احسان طبری، کژراهه، دربارهٔ اتحادیه کارگران و حزب توده ایران.
3- نشریه «کار اکثریت»، شماره ۱۴۰، چهارشنبه ۲۵ آذر ۱۳۶۰ و شماره ۱۴۱، چهارشنبه ۲ بهمن ۱۳۶۰ / پرسش و پاسخ‌های نورالدین کیانوری درباره انشعاب ۱۶ آذر ۱۳۶۰ / فرخ نگهدار، پاسخ به مقاله علی‌اکبر شالگونی، سایت عصر نو و روشنگری، ۱۵ مارس ۲۰۰۷ / مسعود نقره‌کار، «فرخ نگهدار و "اعاده حیثیت" از یک قربانی ترور شخصیت»، اخبار روز، شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۸۵ (مارس ۲۰۰۷).
4- فتح‌الله‌زاده، اتابک: خانه دایی یوسف، نشر باران، 2001 / نقی حمیدیان، سفر بر بال‌های آرزو، انتشارات، 2006 /
نقره‌کار، مسعود: اتحاد جمهوری‌خواهان ایران و معیارهای گزینش رهبری، سایت اخبار روز، زمستان 20.
5- خاطرات خلیل ملکی ـ کاتوزیان، همایون: «خلیل ملکی و مسئلهٔ مدرن شدن ایران»؛ گفت‌وگو با همایون کاتوزیان.
داریوش آشوری: گفت‌وگو، «از امید خلیل ملکی تا یأس احمد فردید» ـ مهرنامه / سایت تاریخ ایران، و فیسبوک «خلیل ملکی».
خلیل ملکی: اندیشمندی تنها، علی میرفطروس، سایت گویا، 2007 / خاطرات سیاسی خلیل ملکی، به کوشش محمدعلی همایون کاتوزیان، انتشارات رواق، ۱۳۶۰.
بی‌بی‌سی فارسی، 2012 ـ همایون کاتوزیان: «خلیل ملکی، از انشعاب تا همراهی مصدق».
مجموعه مقالات خلیل ملکی، مجموعه 5 جلدی، رضا آذری شهرضایی، ناشر اختران.
مسعود نقره‌کار، گل‌های کویر، روشنفکران و روشنفکری در ایران، انتشارات فروغ، آلمان، 1405.
