ممالک محروسه، ایران، پرشیا، جمهوری اسلامی

استفاده رسمی از نام «ایران» به‌جای «ممالک محروسه ایران» در اسناد دولتی، از اول فروردین ۱۳۱۴ آغاز شد. در دوره نخست‌وزیری «محمدعلی فروغی»، وزارت امور خارجه ایران با صدور بخشنامه‌ای در سوم‌دی۱۳۱۳ از کنسول‌های ایران در کشورهای اروپایی خواست «در محاورات و مکاتبات از نام ایران استفاده شود.»

به وزارت معارف، که بعدها به وزارت فرهنگ و هنر تغییر نام داد، نیز دستور داده شده بود با تهیه کتاب و نقشه‌هایی با نام ایران، زمینه رواج این عنوان را فراهم کند. یک‌روز بعد، در چهارم دی، وزارت معارف نامه‌ای خطاب به نویسندگان و دانشجویان منتشر کرد و در آن خبر داد که نام کشور از ابتدای سال آینده رسما «ایران» خواهد بود.

وزارت امور خارجه نیز پیش از نوروز ۱۳۱۴ در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که نام «پارس» یا «پرشیا» رسما به «ایران» تغییر یافته و از آن پس در اسناد و مکاتبات رسمی باید از نام ایران استفاده شود. سربرگ‌ها و تابلوهای ادارات دولتی نیز در نوروز همان سال تغییر کرد.

دولت پیش از آن، در دهم‌دی۱۳۱۳، با انتشار اطلاعیه‌ای رسمی از کشورهای جهان خواسته بود از بیست‌ودوم مارس، برابر با نخستین روز نوروز ۱۳۱۴، به‌جای نام «پرشیا» از «ایران» در اسناد مربوط به این کشور استفاده کنند.

«سعید نفیسی»، از ادبا و روشنفکران نزدیک به رضاشاه، چندی پیش از انتشار اطلاعیه رسمی دولت و درخواست از کشورهای دیگر برای استفاده از نام ایران، مقاله‌ای در روزنامه اطلاعات نوشت و دلایل این تغییر را برای شهروندان ایرانی توضیح داد. او تاکید کرد که استفاده از نام ایران دست‌کم از دو هزار و دویست سال پیش معمول بوده است:

«کسانی که روزنامه‌های هفته گذشته را خوانده‌اند شاید خبر بسیار مهمی را که انتشار یافته بود با کمال سادگی برگزار کرده باشند، خبر این بود که دولت ما به تمام دول بیگانه اخطار کرده است که ازاین‌پس در زبان‌های اروپایی نام مملکت ما را باید ایران بنویسند. در میان اروپاییان این کلمه ایران تنها اصطلاح جغرافیایی شده بود و در کتاب‌های جغرافیا دشت وسیعی را که شامل ایران و افغانستان و بلوچستان امروز باشد فلات ایران می‌نامیدند و مملکت ما را به زبان فرانسه «پرس» و به انگلیسی «پرشیا» و به آلمانی «پرزین» و به ایتالیایی «پرسیا» و به روسی «پرسی» می‌گفتند.»

او در ادامه نوشته بود: «حق همین بود که ما از تمام دول اروپا خواستار شویم که این اصطلاح غلط را ترک کنند و مملکت ما را همچنان که ما خود همواره نامیده‌ایم ایران و منسوب آن را ایرانی بنامند. شکر خدای را که این اقدام مهم در این دوران فرخنده به عمل آمد و این دیاری که نخستین وطن‌نژاد آرای بوده است به همان نام تاریخی و باستانی خود خوانده خواهد شد.»

درخواست وزیر مختار ایران از بریتانیا درباره تغییر پرشیا به ایران

یک سند تاریخی مربوط به ۱۰مارس۱۹۳۵ نشان می‌دهد که دولت ایران در دوره رضاشاه، رسما از دولت بریتانیا خواسته بود از اول فروردین ۱۳۱۴، واژه‌های «ایران» و «ایرانی» را جایگزین «پرشیا» (Persia) و «پرشین» (Persian) در مکاتبات و مناسبات رسمی کند.

این نامه که از سوی «حسین علاء» وزیرمختار ایران در لندن خطاب به «سر جان سایمون»، وزیر امور خارجه وقت بریتانیا، نوشته شده، تصمیم دولت ایران برای تغییر نام مورد استفاده در اسناد و مکاتبات خارجی را به اطلاع مقام‌های بریتانیایی می‌رساند.

در متن نامه آمده است: «دولت من تصمیم گرفته است از ۲۱مارس آینده، واژه‌های ایران و ایرانی را جایگزین واژه‌های پرشیا و پرشین کند.»

وزیرمختار ایران در توضیح این تصمیم می‌نویسد که انگیزه دولت این بوده است که کشور و مردم ایران در خارج از کشور نیز با همان نامی شناخته شوند که از دیرباز در داخل کشور به آن نام خوانده می‌شدند.

در ادامه نامه، از وزیر خارجه بریتانیا خواسته شده بود دستورهای لازم را به نهادهای ذی‌ربط صادر کند تا از آن پس، مکاتبات رسمی به جای استفاده از عناوین «وزیر پرشیا» و «نمایندگی امپراتوری پرشیا»، با عنوان‌های «وزیر ایران» و «نمایندگی امپراتوری ایران» انجام شود.

تاریخ اجرای این درخواست، ۲۱ مارس ۱۹۳۵، مصادف با اول فروردین ۱۳۱۴ و آغاز سال نو ایرانی، تعیین شده بود.

این تصمیم در دوره سلطنت رضاشاه اتخاذ شد و نقطه عطفی در تغییر نام رسمی مورد استفاده ایران در مناسبات بین‌المللی به شمار می‌رود. پیش از آن، نام Persia در بسیاری از اسناد و مکاتبات خارجی برای اشاره به ایران به کار می‌رفت، در حالی که نام ایران از دیرباز در داخل کشور رایج بود.

نکته قابل توجه در این سند آن است که امضاکننده نامه، با وجود درخواست برای تغییر عنوان رسمی، همچنان در پایان آن از عنوان «وزیر پرشیا» استفاده کرده است.

۴۷ سال ایران

استفاده رسمی از نام «ایران» در مکاتبات بین‌المللی و اسناد کشورهای جهان از اول فروردین ۱۳۱۴ آغاز شد و تا سیزدهم آبان ۱۳۶۱ به مدت ۴۷ سال و حدود ۷ ماه ادامه داشت تا این‌که حکومت تحت رهبری روح‌الله خمینی خواستار تغییر نام رسمی کشور در اسناد بین‌المللی به «جمهوری اسلامی ایران» شد.

به همین دلیل است که در بسیاری از مسابقات ورزشی بین‌المللی، در برابر نام ورزشکاران و تیم‌های ایرانی، کد IRI درج می‌شود؛ کدی که از حروف نخست عبارت انگلیسی Islamic Republic of Iran، به معنای جمهوری اسلامی ایران، گرفته شده است.

نزدیکان خمینی در سال‌های نخست پس از انقلاب، در پی طرح پیشنهادهایی برای تغییر نام‌های دیگری نیز بودند؛ از جمله پیشنهاد تغییر نام خلیج فارس با افزودن پسوند «اسلامی». این پیشنهادها به نتیجه نرسیدند. اما مهم‌ترین تغییر، تغییر عنوان رسمی کشور در اسناد بین‌المللی بود؛ تغییری که در سال‌های بعد باعث شد در بسیاری از موقعیت‌های رسمی و بین‌المللی، به‌جای نام تاریخی ایران یا صفت «پرشین»، از عنوان «جمهوری اسلامی» برای اشاره به کشوری استفاده شود که میان دریای خزر و خلیج فارس قرار دارد.