آن جا كه سينما روحانيت را نشانه مي رود، محمدحسين نيكوپور

تاريخ سينماي ايران نشانگر آغازي كمدي براي اين صنعت بزرگ هنري است و مسائلي كه همواره در سينماي كمدي ايران مستتر است، طتز تلخي است كه الهام گرفته از تحولات سياسي و اجتماعي كشور مي باشد.

آنجاكه "حاجي آقا آكتور سينما" حضور و ورود سينما را به ايران روايت مي كند و آنرا وسيله اي در تضاد با روح ايراني تصوير مي كند، روايت طنز تلخي است كه تماشاگر داخلي دائما بدنبال آن است.

همواره اين تماشاگر بدليل ساختار اجتماعي كشور و تعريف نشدن مضامين سرگرمي، تفريح و شادي از دريچه سينما سعي نموده عطش خودرا رفع نمايد و به نوعي اين مضامين را در سينماي كمدي و انتقادي جستجو كند.

فارغ از سينماي ملودرام كودكانه و طنز بچه گانه كه گه گاه بسته به برنامه هاي تلويزيوني ساخته و روانه سينما مي شوند، همواره سينماي كمدي ايران وام گرفته از تحولات اجتماعي و سياسي كشور بوده و تعاريف و خط قرمزهايي كه ساخت سياسي قدرت به جامعه ايراني تحميل نموده، اينرا در اذهان مردم ترسيم كرده كه قدرت عاري از انتقاد است و ورود به اين حيطه حاصلي جز گرفتاري ندارد. همچنين با توجه به اينكه ساختار رسانه اي كشور در چهارچوبي خاص و محدود نمي تواند پارا فراتر از آنچه برايش در نظر گرفته شده بنهد و اين نيز در رسانه هاي تصويري شديدتر و مشهودتر است، سينما درحاليكه بگونه اي مستقل تر عمل نموده از سوي عامه مردم و بخصوص قشر ضعيف و كم درآمد از اقبال بيشتري در بازگو نمودن و شكافتن مسائل روزمره و بيان مشكلات مبتلا به مردم برخوردار است.

آنگاه كه جامعه ايراني در اختناق حاصل از حكومتهاي مستبد جرات بيان كوچكترين انتقادهاي غير سياسي نيز نيافت، سينما با بياني عاميانه تر بشيوه گوشه و كنايه سعي نمود اين وظيفه را بعهده گيرد و در غياب رسانه ملي كه همواره در اختيار حكومت بوده به بيان حقايق از دريچه طنز – كه حيطه اي كمتر خطرساز دارد- پرداخت.

حركتهاي سياسي و اجتماعي شكل گرفته پس از خرداد 1376 كه روند تحولات كشور را دستخوش مطالبات مردمي قرار داد، سينمايي نويد داد كه خارج از تعلقات فكري و انديشه اي باعث شد مسير كند خروج سينماي ايران از بحران را دچار فراز و نشيبهايي نمايد كه در طول تحولات پس از انقلاب كمتر ديده شده بود. تحولاتي كه نسل جديد سينماگراني را معرفي نمود كه با ايده هاي نوين فضايي را ساختند كه ماحصلش ديدگاه ويژه تماشاگر سرخورده ايراني و منتظران نگاه نو در بيرون بود.

كمال تبريزي در زمره سينماگراني است كه ضمن حركت در مسير تحولات باشناختي كه از ذائقه داخلي دارد به ساخت جايگاهي ويژه در سينماي ايران براي خود دست زد كه توانست با كمك گرفتن از ايده هاي مناسب روز و بكر، سينماي روبه زوال گيشه و مردم پسند را از خود متاثر كند. وي در برهه اي كه ورود به سينماي جنگ و دفاع مقدس جز از طريق برجسته نمودن چهره حق طلبانه و مقدس راهي را متصور نمي نمود با خلق موقعيتهاي طنز وكمدي دست به شكستن باورهاي اين سينما زد و ركود حاكم بر سينماي ايران بويژه ژانر جنگ را كه در مسيري يكنواخت قرار داشت پايان دهد. اوكه در پانهادن و پايان دادن به حيطه هايي چون سوژه هاي "ليلي با من است"، "گاهي به آسمان نگاه كن" و "شيدا" به كسب اعتبار پرداخته و تخصصي جز تجربه هاي نو ندارد در آخرين ساخته خود وجدان ناخودآگاه بشر را نشانه رفته است.

رضا مارمولك يا رضا مثقالي يا حاج آقا احمدي از نمونه پرسونا هايي هستند كه در گذشته نيز در آثار اين فيلمساز نمود يافته اند و گوشه اي از شخصيتشان معرفي شده است و تبريزي نيمي از راه را براي ملموس كردن پرسونايش پيموده است، اما صادق مشكيني "ليلي با من است" نيمي از پيكره رضا مثقالي"مارمولك" است كه در "شيدا" هم بعدي عرفاني يافته است.

خارج از ضعف فيلمنامه اي "مارمولك" (عليرغم نگاه ويژه منتقدان، داوران و كارشناسان سينماي ايران) ويژگي خاصي در نوع سينماي مورد نظر تبريزي در اين فيلم ديده نمي شود و تنها بهره گيري از گفتمان قالبي كه برجستگي عمده آثار كمدي سالهاي اخير سينماي ايران است در لحظه لحظه فيلم مشهود مي باشد.

در نگاهي ديگر نيز مارمولك به دور از ايده كلي كارگردان و بكر بودن داستان در به بازي گرفتن ذهن تماشاگر و ايجاد موقعيتهاي تعليق گونه كه ساختار آثار كمدي را تشكيل مي دهد كمتر مورد استفاده قرار داده و تنها به كمك درگير نمودن ذهن تماشاگر با تعلفات شخصيتي فيلم، داستان را به پيش مي برد.

آنچه نگاه كمال تبريزي را در مارمولك ويژه جلوه مي دهد، جايگاه و جامعه شناسي مسجد، منبر و روحانيت است.

محمدحسين نيكوپور