نقش فرهنگ در كاهش مناقشات جهاني، دكتر احسان نراقي، وقايع اتفاقيه

مروري بر برخي فعاليت‌هاي سازمان جهاني يونسكو

اشاره: دكتر احسان نراقي سال‌ها مشاور دبيركل «يونسكو» و مبتكر، مجري و برنامه‌ريز بسياري از طرح‌هاي اين سازمان بوده است. آنچه در پي مي‌خوانيد، گفتاري از دكتر نراقي است، درباره نقش فرهنگ در كاهش مناقشات بين‌المللي و تأثيرات اقدامات يونسكو در اين خصوص.

چگونگي شكل‌گيري سازمان جهاني يونسكو

سازمان يونسكو ادامه كميسيوني جهاني، قبل از جنگ جهاني دوم به نام «كميسيون همكاري روشنفكران» است كه در سال 1924 در قالب يك سازمان بين‌المللي فرهنگ و در كنار جامعه ملل پديد آمده بود. در كميسيون روشنفكران كه رياست آن به عهده فيلسوف معروف فرانسوي «هانري برگسون» بود، شخصيت‌هايي چون ماري كوري (فرانسه)، آلبرت انيشتين و توماس مان (آلمان) و برتراندراسل(انگليس) عضويت داشتند.

اما متأسفانه اين سازمان نتوانست نقش چندان مؤثري در ساماندهي وضعيت فرهنگي كشورها ايفا كند.

لذا به تدريج اهميتش را از دست داد و صرفاً تبديل به سازماني شد كه از طريق آن پاره‌اي از روشنفكران با يكديگر ارتباط برقرار مي‌كردند. مقر اين سازمان در پاريس و علت انتخاب اين شهر نيز به واسطه موافقت آني دولت فرانسه براي تأسيس سازمان مذكور در اين شهر بود. «سازمان بين‌المللي همكاري روشنفكران» با تشكيل بخش‌هايي همچون بخش مالكيت علمي و صنعتي و همچنين حقوق تأليف و مؤلف آغاز به كار كرد و بعدها شعبه‌اي براي توجه به امور سينمايي نيز در ايتاليا راه‌اندازي كرد. اين سازمان در طي دوران فعاليتش كتاب‌هاي مفيدي را در زمينه‌هاي مورد اشاره منتشر كرد، اما همان‌طور كه پيش از اين گفته شد، به جهت عدم برخورداري از توان اجرايي سازمان يونسكو، تنها توانست نقش پل ارتباطي را ميان روشنفكران بازي كند و اما سازمان يونسكو، با تركيب و شرح وظايف و اهداف كنوني محصول مجمعي است با عنوان «كنفرانس وزراي فرهنگ كشورهاي در تبعيد» كه در سال 1942 از نشست وزراي 11 كشورها در حالت تبعيد، از جمله فرانسه، نروژ، چكسلواكي، لهستان، يوگسلاوي و... كه كشورهايشان توسط آلمان اشغال شده بود، در انگلستان تشكيل شد. در واقع اين كشورها، همگي داراي تشكيلات دولتي بودند. يعني شاه يا رئيس‌جمهور و كابينه داشتند و در انتظار پايان اشغال كشورشان پس از پيروزي نيروهاي متفقين بودند. هدف اين كنفرانس نيز اين بود كه بتواند پس از پايان جنگ خرابي‌ها و ويراني‌هاي مربوط به اماكن فرهنگي و آموزشي از قبيل مدارس،‌كتابخانه‌ها و موزه‌ها و... را بازسازي كنند.

اما هرچه به روزهاي پايان جنگ نزديكتر مي‌شد، انديشه تشكيل سازماني بين‌المللي روز به روز افزايش مي‌يافت.(1) تا سرانجام در بهار 1945 در سان‌فرانسيسكو نخستين مجمع عمومي سازمان ملل متحد كه منشور آن قبلاً به نام منشور آتلانتيك به تصويب چهار كشور انگليس،‌ آمريكا، شوروي و چين رسيده بود، تشكيل شد.

براساس اين منشور مقرر شده بود تا مؤسساتي تخصصي در زمينه‌هاي مختلف نظير سازمان كشاورزي و خواربار جهاني، سازمان بهداشت جهاني و سازمان آموزش و پرورش بين‌المللي تأسيس و راه‌اندازي شود. اما در كنار اين مؤسسات بين‌المللي، در اجلاس مذكور با تلاش فرانسه وكمك دولت آمريكا، قطعنامه‌اي به تصويب رسيد كه براساس آن تأسيس سازمان بين‌المللي فعاليت‌هاي فرهنگي را مورد تأكيد قرار مي‌داد و به اين ترتيب فعاليت سازمان يونسكو با دعوت انگليس و فرانسه از 44 كشور مؤسس، آغاز شد.

لازم به توضيح آنكه، يونسكو در ابتدا بر روي دو مقوله آموزش و فرهنگ تأكيد داشت و سخني از علوم به ميان نيامده بود. هرچند كه دو دانشمند انگليسي به نام‌هاي «جولين هاكلي» و «ژوزف نيلام». پيشنهاد افزون واژه «علوم» (Sience) را به عنوان سازمان يونسكو طرح كرده بودند، اما با توجيهاتي از قبيل آنكه عدم زير مجموعه فرهنگ است. پيشنهادشان به تصويب نرسيده بود. به‌طوري‌كه اولين دعوت نامه‌اي كه براي كشورهاي عضو در سوم اوت 1945 ارسال شد، عنوان سازمان يونكو (uneco) را به همراه داشت اما سه روز بعد، يعني در ششم اوت اولين بمب اتم در هيروشيما و نهم اوت، دومين آن در ناكازاكي جهان را به لرزه درآورد. همگان را متقاعد ساخت كه لازم است تا واژه «علوم» نيز به عنوان سازمان افزوده شود. لذا در كنفرانسي كه اول نوامبر سال 1945 در لندن تشكيل شد، اعضا پذيرفتند كه نام اين سازمان از يونكو (uneco) به يونسكو (unesco) تغيير يابد.

سازمان يونسكو در حال حاضر 186 عضو دارد و با بيش از 600 سازمان بين‌المللي غيردولتي همكاري مي‌كند.

اين سازمان‌ها عبارتند از: انجمن‌هاي بين‌المللي رياضيدانان، معماران، شاعران، نويسندگان، فلاسفه، روزنامه‌نگاران، حقوقدانان، زنان، جوانان و...، فعاليت‌هاي آن در چهار حوزه آموزش و پرورش، فرهنگ، علم و ارتباطات گسترش يافته است.

هرچند كه از ابتدا نيز به مقوله حقوق بشر به عنوان يكي از مسائل اساسي در تقويت پايه‌هاي صلح جهاني توجه ويژه داشته است. به‌طوري‌كه در مقدمه اساسنامه‌اش چنين آمده است: «از آنجا كه جنگ‌ها در فكر و روح بشر شكل مي‌گيرد، لذا بايد دفاع از صلح را در فكر و روح بشر بنا كنيم». به همين جهت يونسكو اهميت فراواني براي آن دسته از فعاليت‌هاي فرهنگي كه نتيجه آن تفاهم بين‌المللي و رعايت حقوق بشر باشد، قائل است.

اما پس از اين مقدمه نسبتاً طولاني، لازم است تا فعاليت‌هاي سازمان يونسكو كه با هدف كاهش مناقشات بين‌المللي انجام گرفته است، مورد اشاره قرار گيرد تا نشان داده شود كه تأثير فرهنگ و سازمان‌هاي فرهنگ در رساندن جوامع و نزديكتر كردن آنها به ثبات و صلح تا چه اندازه حائز اهميت است.

مبارزه با تفكرات نژادپرستانه

تأسيس سازمان يونسكو زماني بود كه اروپا تازه از كابوس وحشتناك هيتلريسم و عقايد ناسيونال سوسياليستي بيدار شده بود. بنابراين طبيعي بود كه از نخستين فعاليت‌هايش تحقيق جامع درباره نژادپرستي باشد. دانشمندان بزرگي براي اثبات بي‌اساس بودن نظريات نژادپرستانه، به پژوهش پرداختند و اين طبيعي بود كه پس از فاشيسم اروپا، مبارزه با آپارتايد را در رأس برنامه‌هاي خود قرار دهند. همچنين، يونسكو نهادهايي را كه در حال مبارزه با لكويناليسم و راسيسم بودند نيز تقويت مي‌كرد. بايد توجه داشت كه سال‌ها قبل از تشكيل دولت دموكراتيك آفريقاي جنوبي به رهبري نلسون ماندلا، سرزمين‌هاي نسبتاً وسيعي از آفريقاي جنوبي را جنبش‌هاي ضدآپارتايد آزاد ساخته و به نام نهضت‌هاي آزادي بخش در اين مناطق مشغول فعاليت بودند. مشابه همين وضع در مستعمرات پرتغال (موزامبيك و آنگولا) مشاهده مي‌شد و تمامي اين جنبش‌ها مورد حمايت سازمان يونسكو قرار گرفتند.(2) و براي اولين بار مسأله تبعيض‌نژادي به عنوان يك مسأله و مشكل جهان موردتوجه همه كشورها قرار گرفت.

يونسكو و حقوق بشر

يونسكو از بدو تأسيس تاكنون علاوه بر فعاليت‌هايي چون تشكيل جلسات و تأليفاتي درباره صلح و حقوق بشر و جوايز متعددي كه به اين منظور ايجاد كرده، كوشيده است به هنگام درگيري‌ها و بروز جنگ‌هاي خونين، روشنفكران طرفين را در كشوري ثالث گردهم آوردند تا آنها بتوانند با بي‌طرفي كامل، علل جنگ و مناقشات را ريشه‌يابي كنند. كما اينكه پس از انعقاد صلح ميان فلسطين و اسرائيل در13 سپتامبر 1993، اين سازمان از 40 روشنفكر فلسطيني و اسرائيلي دعوت كرد تا در دسامبر همان سال در شهر «غرناط» به مسائل و راه‌هاي صلح در آينده رسيدگي كنند. جالب آنكه در اين كنفرانس آشنايي قبلي بسياري از حضار موجب اين پرسش شد كه چگونه طرفين جنگ با يكديگر روابط نزديكي دارند كه در ميان نشست روشن شد كه 15 تن از اين روشنفكران در طي اين سال‌ها با يكديگر ارتباط محرمانه داشته‌اند و براي يك نشست علني برنامه‌ريزي كرده‌اند.

از ديگر فعاليت‌هاي يونسكو در حوزه حقوق بشر مي‌توان به برنامه‌هاي آموزشي آن در كشورهاي در حال جنگ اشاره كرد. به‌طور مثال اين سازمان در چهل سال گذشته، برنامه آموزشي وسيعي هم در نقاط اشغال فلسطين و هم در اردوگاه پناهندگان فلسطيني در سه كشور اردن، سوريه و لبنان اجرا كرده و در طي اين مدت اين كمك‌ها هرگز متوقف نشده است.

يا به عنوان نمونه ديگر، در جنگ اسرائيل و مصر، يونسكو با هواپيماهاي مخصوص اوراق امتحاني را از مناطق اشغالي به قبرس مي‌برد و از قبرس به قاهره منتقل مي‌كرد. استادان مصري اين اوراق را تصحيح مي‌كردند و هواپيماهاي يونسكو مجدداً آنها را به مداري نقاط اشغالي بازمي‌گرداند.(3) اين فعاليت‌ها نمونه‌هايي بود از سياست‌هاي يونسكو كه همواره قصد كمك به آموزش و پرورش در جهت تقويت صلح و نظام بين‌المللي داشته است.

توجه يونسكو به ميراث فرهنگي و طبيعي جهان

يونسكو در سال 1954، در كنفرانس لاهه، قانوني را به تصويب رساند كه طي آن تمامي كشورهاي جهان، حتي در ايام جنگ موظف به حفاظت از مكان‌هاي تاريخي و طبيعي جهان هستند.

يونسكو با اين قطعنامه كوشيد تا نشان دهد كه اين مكان‌ها متعلق به كشورهايي كه در آنجا واقع شده‌اند نيست، بلكه به عنوان سرمايه‌اي براي كل ملل جهان بايد مورد حمايت و حفاظت قرار گيرند.(4) تاكنون 754 مكان طبيعي و تاريخي در فهرست آثار مورد حمايت يونسكو به ثبت رسيده است كه اين تعداد به 541 مكان فرهنگي، 149 منطقه طبيعي و 22 منطقه مخلوط قابل تفكيك است.

اكنون به جا خواهد بود تا يكي از مهمترين اقدامات يونسكو در اين زمينه را مورد بررسي بيشتر قرار دهيم.

اين اقدام در ارتباط با 22 معبد قرار گرفته در كنار رود نيل و محل احداث سد آسوان بود كه كارشناسان دريافتند با احداث اين سد، معابد زير آب خواهند رفت. بدين ترتيب، بلافاصله سازمان يونسكو دست به كار تهيه شرايطي براي نجات معابد مذكور شد و پس از تحقيقات مفصل با كمك كارشناسان بيش از 50 كشور جهان، تشخيص داد كه بايد محل اين معابد تغيير يابد.

پس از اين تصميم و بررسي شرايط فني و مهندسي اين جابجايي، 21 معبد از جاي خود حمل و به محل امني انتقال يافتند و سرانجام از خطر انقراض نجات يافتند.(5)

پرواضح است كه اين اقدام عظيم بدون كمك و اراده جهاني امكان‌پذير نبود و افكار عمومي را متوجه اين مهم ساخت كه مي‌شود براي نجات آثار تاريخي در قالب يك بي‌سيم بين‌المللي اقدام كرد.

به اين ترتيب بلافاصله پس از ماجراي سد آسوان، سازمان بين‌المللي حراست از ميراث فرهنگي و طبيعي تشكيل شد و در حال حاضر به فعاليت‌هاي خود ادامه مي‌دهد.

اين جنبه از فعاليت‌هاي يونسكو نيز مي‌كوشد تا فضاي همكاري را در جامعه بين‌المللي تقويت كند و از اين طريق در كاهش مناقشات مؤثر باشد. به‌طوري كه امروزه شاهديم، اختلافات قومي و مذهبي موجب آن نمي‌شود كه اماكن و مناطق تاريخي مورد هجوم و تخريب واقع شوند. به عنوان مثال در كشور هند كه هندوها و بودايست‌ها در قدرت و اكثريت هستند، اماكن مذهبي و تاريخي مسلمانان (از قبيل تاج محل) مورد حفاظت و حراست بوده و در صورتي كه در معرض خطر قرار گيرند، اين دولت هندوها و بوديست‌هاست كه از آن محافظت مي‌كند.

دفاع يونسكو از آثار فرهنگي

از ديگر فعاليت‌هاي شايان توجه يونسكو، تصويب قطعنامه‌اي است كه براساس آن اگر آثار هنري و فرهنگي كشوري، به كشور ديگر قاچاق شده و يا از بين برود، دولت مبدأ و صاحب اثر حق دارد، آثار خود را از كشور صدمه زننده يا كشوري كه اثر مذكور به آنجا قاچاق شده، مطالبه كند. هرساله كميسيوني در يونسكو براي حل و فصل دعاوي كشورها در اين باره تشكيل مي‌شود كه يكي از مهمترين آنها، ماجراي سرستون‌هاي معبد پارتنول در ارتفاعات آكروپل (شرف به آتن)(6) بود كه خانم ملينا مركوري، هنرپيشه مشهور يونان و مدير فرهنگ اين كشور به سرقت و حمل آنها به انگلستان و قراردادن آنها درموزه «بريتيش بيوزيوم» اعتراض كرد و خواهان استرداد آن به كشورش شد. اعتراض وي با دستپاچگي نماينده انگلستان مواجه شد و پس از مذاكرات مفصل، اين كشور متعهد شد در صورت احداث موزه مناسب در يونان، سرستون‌هاي معبد مذكور را به آتن باز پس دهد. به‌طوري كه حتي پس از فوت خانم ملينا مركوري، همسر وي در يونان، استرداد آثار را پيگيري كرد. تا حدي كه در جريان سفر آقاي خاتمي، رئيس جمهور كشورمان به آتن، وي نيز به توصيه اينجانب كه همزمان به عنوان نماينده يونسكو كه براي بازديد از مراحل احداث موزه ملينا مركوري به آن كشور رفته بودم، بر استرداد سر ستون‌هاي معبد پارتنول تأكيد كرد كه با استقبال افكار عمومي و رسانه‌هاي آن كشور مواجه شد.(7)

مثال فوق، بيانگر تلاش يونسكو براي حراست و حفاظت از آثار هنري و فرهنگي و حق مالكيت ملت‌ها بر آنهاست تا حدي كه براي تحقق اين مهم از شخصيت‌هاي طراز اول سياسي نيز بهره مي‌برد.

تلاش‌هاي يونسكو براي شناساندن تاريخ واقعي ملت‌ها

تاريخ ملت‌ها، همواره از سوي قدرت‌هاي ديكتاتور و جاه‌طلب مورد تحريف قرار گرفته است. يونسكو از ابتدا رسالت خود دانسته كه تا حد ممكن، تاريخ واقعي ملل را براي شناساندن پيشينه فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي و هدايت ملي آنها و نيز بازگرداندن اعتماد به نفس به ملت‌هاي تحت ظلم و ستم، تدوين كند.

به عنوان يك نمونه عالي، پس از به استقلال رسيدن كشورهاي آفريقايي، اثر بزرگي به نام «تاريخ عمومي آفريقا» در 9 جلد از سوي يونسكو تأليف و تدوين شد. براي تدوين اين تاريخ، يونسكو از 400 محقق و تاريخ‌پژوه به عنوان اعضاي تحريريه بهره برد و درنهايت با اثري كه خلق كرد، نگاه جهانيان را نسبت به آفريقا تغيير داد. تا حدي كه رئيس جمهور سنگال اين اثر را از قانون اساسي كشورهاي آفريقايي مهمتر دانست و تأكيد كرد كه اين كتاب، آفريقا را از بردگي فكري نجات داده و اعتماد به نفس فوق‌العاده‌اي را در جوامع آفريقايي پديد آورده است. پس از موفقيت كتاب آفريقا، يونسكو تصميم گرفت تاريخ آسياي مركزي را نيز به همين ترتيب گردآوري كند كه تاكنون 5 جلد آن منتشر شده است.

و اما ازجمله ماندگارترين اقدامات يونسكو در اين‌باره، تدوين كتابي جامع بود كه به نقش مهم سياهپوستان در تاريخ آمريكا اشاره دارد. اين كتاب محصول مطالعات و تحقيقات وسيع و به خصوص نشستي با ابتكار يونسكو و شركت دانشمندان انسان‌شناس و مورخين مطلع درباره سياهپوستان است كه تأثير عميقي در جامعه سياهپوستان آمريكا داشته است.(8)

مواردي كه در بالا به آنها اشاره شد، مي‌تواند به سهولت نشان از آرام گرفتن مناقشات نژادي و بين‌المللي در حوزه فرهنگ - كه تاريخ نيز از اجزاي اصلي آن است - داشته باشد.

توجه به آثار فكري و فرهنگي تمدن‌هاي مختلف

ازجمله برنامه‌هاي يونسكو از بدو تأسيس، توجه به آثار فكري و علمي دانشمندان و محققان پيشين و معاصر كشورهاي داراي تمدن كهن بوده است.

در اينجا مي‌توان به اجراي طرح معرفت «بيت‌‌الحكمه» اشاره كرد. اصطلاح بيت‌الحكمه بر گرفته از اقدام مأمون خليفه عباسي است كه در زمان خود مركزي را براي ترجمه آثار فكري مهم جهان تأسيس كرد.(9) به عبارت ديگر بيت‌الحكمه مركز ترجمه و انتقال و آشنايي با علوم آن روز جهان، به ويژه آثار‌ومعلومات يوناني و رومي بود. اين مركز نقطه‌عطف برخورد و گفت‌وگوي تمدن‌ها در آن زمان بود كه سرنوشت انتقال علم و فلسفه و فرهنگ در جهان آن روز و آينده را رقم زد و نقش مهمي در تاريخ علم در جهان پيدا كرد و علوم يوناني را از غرب به بغداد انتقال داد. بيت‌الحكمه بيش از 180 سال دوام يافت و ديگر كشورهاي اسلامي در آن دوران نيز به اين جريان پيوستند. در اين مركز ابتدا متون يوناني و رومي و بعد پهلوي و سانسكريت و... به زبان عربي (زبان عمومي جهان اسلام) ترجمه شد. يونسكو كوشيد در طرح خود اين جريان فكري و چهره‌هاي برجسته آن را احيا كند و با تدوين كتب خواندني براي جوانان، آنها را به جهان معاصر بشناساند.

در ذيل اين طرح، كتابي درباره فارابي به انگليسي تهيه شد كه به عربي و ساير زبان‌ها نيز ترجمه شده است. اين كتاب را يك دانشمند فرانسوي، از طريق تحقيق در متون لاتين قيد كرده است.

سميناري نيز درباره حكيم عمر خيام در يونسكو برگزار شد كه در آن تمامي منجمان، مورخان و رياضيدانان با پژوهش‌هاي دقيقي كه انجام داده بودند، ثابت كردند كه جبر خيام چه تأثيري بر علوم جهان و به خصوص غرب داشته و دانه تأثير وي حتي تا زمان دكارت هم كاملاً قابل رديابي است.

اقدام ديگر برگزاري كنفرانس «تاريخ علم در ايران» بود كه با شركت دانشمندان ايراني و فرانسوي در شهر استراسبورگ در سال 1997 تشكيل شد كه گفت‌وگوها و مباحث مطرح شده در اين نشست به صورت كتابي به سه زبان فرانسه، انگليسي و فارسي منتشر شده است.(10)

همچنين درباره آثار خواجه نصيرالدين طوسي نيز كنفرانسي در تهران با همكاري مؤسسه نشر دانشگاهي و انجمن ايران‌شناسي و يونسكو در سال 1999 برگزار شد كه مباحث آن نيز در قالب كتابي عرضه شده است.

به اين ترتيب، يونسكو در اين كنفرانس‌ها ديگر برنامه‌هاي مشابه، توجه غرب را به جهان اسلام و ميراث علمي آن جلب كرد كه مي‌توان اينها را نيز به يكي از پروژه‌ها و اهداف اصلي يونسكو، يعني كاهش مناقشات تمدني و بين‌المللي مربوط دانست.(11)

تبليغات خبرنامه گويا	[email protected]

يونسكو و دفاع از مالكيت معنوي و فكري

در سال‌هاي اخير، يونسكو مصوبه‌اي را به تصويب رساند كه طي آن بر لزوم دفاع از حقوق معنوي و مادي مؤلف (كپي‌رايت) تأكيد شده است. براساس اين قانون، تمامي كشورهاي عضو بايد شرايط داخلي و فرهنگي خود را براي اجراي اصول «كپي‌رايت» فراهم آورند.

راقم، خود در ابتدا چندان موافقتي با پيوستن ايران به عهدنامه كپي‌رايت نداشتم، اما اكنون با توجه به اينكه در داخل كشور، عده‌اي كتب خارجي را به عنوان تأليف ترجمه مي‌كنند و به اين ترتيب موجبات كاهش سطح دانش و خلاقيت را فراهم مي‌آورند و همچنين به جهت آنكه كتب نويسندگان ايران نيز ممكن است در خارج مورد سوءاستفاده قرار گيرد،(12) پيوستن ايران را به اين قانون ضروري مي‌دانم.

* * *

آنچه كه تابه‌حال در اين گفتار درباره فعاليت‌هاي يونسكو ذكر شد، تنها گوشه‌اي از اقدامات اين سازمان جهاني در جهت ارتقا سطح فرهنگ و دانش بشر بود. بي‌شك يونسكو با سابقه‌اي طولاني در عرصه‌هاي بين‌المللي، فعاليت‌هايش گسترده‌تر از آني است كه در يك مقاله گنجانده شود. در اينجا تنها، تلاش شد تا مواردي كه تأثير فرهنگ را در كاهش مناقشات بين‌المللي و نزديكي ملل نشان مي‌دهد، مورد بازخواني اجمالي قرار گيرد و در آينده بيشتر به آن خواهيم پرداخت.

پي‌نوشت‌ها:

1- در همين فاصله نيز برخي كشورها، ازجمله آمريكا و برزيل به عنوان عضو ناظر به اين مجمع پيوستند.

2- به دليل اين سياست يونسكو، كشورهاي پرتغال و آفريقاي جنوبي از اين سازمان خارج شدند و آفريقاي جنوبي تا زمان روي كار آمدن «نلسون ماندلا» در 1994 و پرتغال پس از سقوط «سالازار» در 1947 عضو يونسكو نبودند.

3- شايد يكي از دلايل سطح بالاي سواد در فلسطينيان نسبت به ساير ملل اسلامي، همين اقدام يونسكو باشد.

4- براي آگاهي از يك نمونه مربوط به كشورمان در زمان جنگ ايران و عراق و حمايت يونسكو از مسجد جامع اصفهان مي‌توانيد رجوع كنيد به «اقبال ناممكن»، احسان نراقي، نشر علم، 1382، فصل دوم.

5- كليه معابد 67 متر از مكان قبلي خود جابه‌جا شدند.

6- آرم و نشان سازمان يونسكو به اقتباس از اين تپه تاريخي است.

7- ژيل رسن، پيشنهاد كرد كه با توجه به اينكه تابه‌حال برخي از شخصيت‌هاي مطرح غربي درباره استرداد سر ستون‌هاي معبد پارتنول اظهارنظر كرده‌اند، بهتر است اينجانب نيز به آقاي خاتمي به عنوان چهره‌اي سرشناس در جهان سوم توصيه‌اي در اين‌باره داشته باشيم كه اين توصيه با استقبال آقاي خاتمي مواجه شد.

8- اين برنامه، ازجمله برنامه‌هاي مصوب يونسكو نبود و از ابتكارات شخصي‌اي بود كه با موافقت مديركل وقت يونسكو (مايور) در سفرم به آمريكا و در دانشگاه تگزاس و مركز مطالعات انسان‌شناسي به انجام رسيد و پس از آن در مجمع عمومي طرح و با استقبال مواجه شد.

9- براي مطالعه بيشتر درخصوص طرح بيت‌الحكمه و دليل انتخاب اين عنوان، رجوع كنيد به «اقبال ناممكن»، احسان نراقي، نشر علم، 1382، فصل دوم.

10- ازجمله همكاري‌هاي ديگر اين مؤسسات، برگزاري كنفرانسي تحت عنوان «تاريخ علم و صنعت و ابزار علمي در ايران» است كه محصول مباحث آن نيز به صورت كتابي منتشر شده است. همچنين مركز نشر دانشگاهي با همكاري يونسكو درحال تهيه كتابي حاوي 300 قطعه عكس از ابزار و ادوات ايران در دوره اسلامي است.

11- زماني كه طرح بيت‌الحكمه را با آقاي مايور، مديركل وقت يونسكو مطرح و تأكيد كردم كه غرب معتقد است منشأ علم پاريس بوده و ما مي‌خواهيم نشان دهيم كه اينطور نيست و منشأ آن بغداد و آندلوس بوده است، وي به طنز گفت كه «پس آنها (غربي‌ها)، حتي ما (اسپانيايي‌ها) را نيز خورده‌اند»!

12- به عنوان نمونه، كتاب «دايي جان ناپلئون» ايرج پزشك‌زاد تابه‌حال در 90 هزار نسخه، توسط يك ناشر روسي - بدون آنكه وي يا ناشر ايراني در جريان قرار گيرند - چاپ شده است. اينجانب با توجه به آنكه كتاب چاپ شده ايراني بود داوطلب شدم از طرف يونسكو مكاتباتي را با روسيه انجام دهم و به اين اقدام اعتراض كنم. اما روسيه با توجيه آن كه ايران عضو كپي‌رايت نيست، حقوق وي را تا اين لحظه ناديده گرفته است. البته پرونده اين ماجرا درحال حاضر در دادگاهي بين‌المللي در انتظار رسيدگي است.