مختصات يک آيين، بمناسبت اقامه نخستين نماز جمعه توسط آيت الله طالقانی، روزنامه ايران

حتی بدون رجوع به ادله نقلی هم می توان دريافت که مبنا و محمل شارع برای تأسيس نمازجمعه، جمع دست کم سه مقوله بوده است: آگاهی بخشی ـ معنويت گرايی ـ تأکيد بروحدت جمعی. آداب نيايش آدينه در نگاه شارع، علی الاصول تفاوت هايی با ساير آيين های نيايش دارد. مهمترين شاخص های اين تفاوت آنجاست که جماعت اهل اسلام به نيت کسب آگاهی در فضايی معنوی گردهم می آيند تا وحدت جمعی خود را در ديده ناظران بنمايانند و اختلافات طبيعی در نوع نگاه ايشان، در سايه معنويتی آگاهانه به وحدت و تفاهمی جمعی بدل شود. تمامی اين قرائن حکايت از آن دارد که مراد شارع از وضع اين شيوه از نيايش، در واقع ايجاد يک «آيين» بوده است که همچون هر آيين ديگری، هم نياز و تمنای فردی مؤمنان را پاس دارد و هم الزام و اقتضای حال و روز جمعی اهل ايمان را حرمت نهد.
نمازجمعه به گواهی تجربه تاريخی مسلمين، هرگاه به مختصات يک آيين، مزين بوده، هم کارکردهای پربرکت خود را بخوبی و به درستی ايفا و استيفا کرده است و هم اقبال مؤمنان و استقبال اهل اسلام را در پی داشته است. اما هرگاه جانب ويژگی های ذاتی خود را فروگذاشته و از مرز و محدوده های يک آيين آگاهی بخش، وحدت آفرين و معنويت گرا عدول و خروج کرده، عطش و اشتياق مؤمنين را پاسخ نگفته است.
از ميان تجاربی که پيش چشم است می توان به نزديک ترين آنها اشاره کرد. از اقامه نخستين نمازجمعه پس از انقلاب، ربع قرن می گذرد. در خاطره قومی ايرانيان هنوز عطر معنوی و طعم آگاهی بخش و سرشت وحدت آفرين خطبه هايی که فقيد مجاهد، آيت الله طالقانی برزبان می راند، باقی است.در فضای ملتهب سالهای نخست پيروزی انقلاب که جامعه ايران، تنوع و تفاوت فراوانی را در ذائقه سياسی خود تجربه می کرد، آيين نمازجمعه به امامت روانشاد آيت الله طالقانی، محل تلاقی ديدگاه های متنوع بود. رجوع به آن خاطرات بی گمان می تواند راز کاميابی آن خطبه ها در جلب و جمع نمازگزاران پرشمار جمعه را آفتابی کند. آنچه تاکنون در مقام ستايش و تکريم نمازجمعه گفته شده است عمدتاً تأکيد بر شأن توأمان سياسی و عبادی اين آيين بوده است. به حکم تجربه می توان ادعا کرد که هرگاه وجوه ايمانی و معنوی اين آيين، تحت الشعاع ابعاد سياسی آن قرارگرفته، مرتبت و منزلت آن با مخاطرات بيشتری مواجه شده است. زدودن ساحت سياسی از آيين نمازجمعه، البته نشدنی است چرا که در سرشت و سيره اين آيين، تمرکز و توجه به امر سياست و عرصه عمومی مستتر است. اما هرگاه سياست و سياست زدگی، برمعنويت، آگاهی بخشی و وحدت آفرينی اين آيين، دست تعدی گشوده است، پای مؤمنان در عزيمت به نماز آدينه سست و لرزان شده است.
خطيبان جمعه که علی الاصول می بايست صاحب درايت و هوش سياسی باشند، نمی توانند از اين نکته غفلت ورزند که پايگاه نمازجمعه هنوز برد جهانی خودرا حفظ کرده است و لذا هر سخنی که از اين کرسی برآيد در گوش ناظران خارجی و سياسيون داخلی، طنين يک موضع رسمی را خواهديافت. همين نکته است که ضرورت دقت خطيبان را در دامن نزدن به اختلافات مضاعف می کند. بيست و پنج سال از تکوين و تولد نمازجمعه پس از انقلاب می گذرد. عبور اين سالها اکنون می تواند شيوه نامه ای منقح و پيراسته در اختيار خطيبان قراردهد تا در مقام سخن گفتن، آداب معنويت و آگاهی بخشی و وحدت آفرينی را پاس دارند و از اين رهگذر تصوير و تصور ناظرين جهانی و فعالين داخلی از اوضاع ايران را بسامان تر عرضه کنند.

نمازجمعه به حکم آنکه ماهيت و سرشتی آگاهی بخش دارد، همچون همه نهادهای فرهنگی و ارتباطی مدرن، محل اثر و تأثير است. به رغم آنکه ابزار ارتباطی و رسانه ای مدرن، شيوه های ديگری برای مواجهه رو در رو با مردم عرضه می کند اما هيچ يک از اين ابزارها، جا را بر آيين نماز آدينه تنگ نمی کند. همچنان می توان چنگ به دامان اين آيين پربرکت زد و از دل آن، انتظار ثمراتی چون آگاهی، معنويت و وحدت داشت. در سالروز اقامه نخستين نمازجمعه پس از انقلاب شايسته است که سياستگذاران در تحکيم و بهبود اين آيين همت کنند و با مرور روزهايی که موج مؤمنين، گوش بر نجوای معنوی و وحدت آفرين نماز داشتند، به تجربه ای نو در برگزاری اين آيين بينديشند.