تنوع فرهنگي اقوام در قواره يك لباس ملي نمي گنجد، شبنم رحمتي، ميراث فرهنگي

به عقيده جامعه شناسان، لباس يكي از مظاهري است كه تنوع فرهنگي در آن خود را به خوبي نمايان مي سازد و از طريق اشكال متنوع لباس مي توان به چگونگي تنوع قوميتي در يك جامعه پي برد.

گروه فرهنگ، _ زيبايي دامن مردان اسكاتلندي، ساري زنان هندي، دشداشه مردان عرب، كيمونوي زنان ژاپني، آرايه هاي تزئيني سرخپوستان، دستار مردان كرد و مكناي (روسري) زنان زرتشتي و خطر از ميان رفتن آنها در روند جهاني سازي، كارشناسان و سياست گذاران فرهنگي جهان را به تكاپو انداخته تا هر يك به گونه اي براي حفظ خرده فرهنگ ها تلاش كنند.طرح لباس ملي در ايران را نيز شايد بتوان از زمره اين تلاش ها براي حفظ تنوع فرهنگي محسوب كرد .
«تنوع فرهنگي» در جهان نمودهاي مختلف و متفاوتي دارد. دكتر «سيد علي مرتضويان» مدير گروه تنوع فرهنگي در پژوهشكده «فرهنگ، هنر و ارتباطات» درباره اين مقوله مي گويد:«تنوع فرهنگي در جهان، هم موافقيني دارد هم مخالفيني. عده اي كه مخالف تنوع هستند آن را پديده لوكسي مي دانند كه باعث اتلاف انرژي و منابع مي شود و بنا بر اين دست به يكسان سازي و استاندارد كردن در همه امور مي زنند.نمونه هاي اين طرز فكر را مي توان در كشورهايي با اقتصاد سوسياليستي مشاهده كرد. گروهي هم هستند كه اعتقاد دارند تنوع يك اصل زيستي است. همان طور كه در طبيعت تنوع وجود دارد بين انسان ها هم در طرز فكر ها، سليقه ها و نگرش ها تنوع ديده مي شود. اين گروه معتقدند تنوع به انسان امكان انتخاب و گزينش مي دهد و گزينش يعني كيفيت بخشيدن به زندگي. اين گروه معتقدند اگر مي خواهيم انسانيت انسان را محقق كنيم بايد تنوع را پاس بداريم.»
بنا بر نظر برخي كارشناسان تنوع فرهنگي جوامع به سابقه تاريخي و قدمت آنها بستگي دارد. مرتضويان نيز ضمن تاييد اين نكته مي گويد:« از آنجا كه تنوع امري مصنوعي و دستوري نيست و در بستر تاريخ شكل مي گيرد بنابر اين جوامعي كه پيشينه طولاني تر و فرهنگ چند بعدي و غني تري دارند فرصت بيشتري براي ارائه تنوعي گسترده تر دارند.»
به عقيده جامعه شناسان، لباس يكي از مظاهري است كه تنوع فرهنگي در آن خود را به خوبي نمايان مي سازد و از طريق اشكال متنوع لباس مي توان به چگونگي تنوع قوميتي در يك جامعه پي برد. دكتر «اميد علي احمدي» جامعه شناس درباره اين مقوله چنين توضيح مي دهد:« وقتي از تنوع در لباس حرف مي زنيم به معناي اين است كه براي برطرف كردن نياز هايي كه لباس مي تواند به آنها پاسخ دهد شيوه هاي مختلفي وجود دارد. وقتي به جامعه ايراني نگاه مي كنيد مهمترين تفكيكي كه ميان اقوام گوناگون به نظر مي رسد، تنوع در حوزه لباس است. اقوام مختلف ايراني داراي لباس هاي ويژه اي بودند كه آنها را از هم متمايز مي كرد.البته در ايران بيشتر از تعداد قوم ها، تنوع در لباس وجود دارد و اين مسئله به تعدد حوزه هاي فرهنگي در كشور ما برمي گردد. مثلا اگر به لباس اهالي ابيانه نگاه كنيد مي بينيد ما در اين منطقه از قوم خاصي نمي توانيم حرف بزنيم ولي يقينا مي توان از حوزه فرهنگي در اين منطقه سخن گفت. اما اين مسئله بيشتر مربوط به گذشته است و آنچه امروز با آن مواجه هستيم تنوع اقشار اجتماعي و نسل هاي گوناگون با تعريف جمعيت شناختي است و اين تنوع در لباس را آنها بيشتر به منصه ظهور مي رسانند.»
دكتر احمدي اعتقاد دارد پيش از هر بحثي درباره لباس بايد كاركردهاي متفاوت آن مورد بررسي و پژوهش قرار بگيرد. او لباس را داراي دو كاركرد آشكار و پنهان در ايران ارزيابي مي كند:« حداقل 4 كاركرد آشكار را مي توان درباره لباس در ايران برشمرد. يكي مراقبت فيزيكي و اقتضائات طبيعي است. ديگري كاركرد امنيتي لباس، كه نوعي پرهيز و هدايت و اجتناب در آن وجود دارد. سومي، نشان دادن جايگاه و پايگاه اجتماعي افراد است و بعد چهارم بعدي است كه اعتقادات ما را نشان مي دهد. به غير از اين ها لباس كاركردهاي پنهان نيز دارد. بسته به نياز هاي اقناع نشده اي كه در جامعه وجود دارد و جهت گيري هايي كه جامعه در قبال سياست هاي رسمي اتخاذ مي كند مردم از طريق لباس براي بيان برخي از عقايد و باور ها استفاده مي كنند. در همين زمان هم استفاده از لباس هاي تنگ و شلوارهاي كوتاه به صراحت از كاركرد پنهاني لباس حكايت مي كنند.»
لباس ملي ايراني
قرار است در ايران لباس ملي طراحي شود. براي رسيدن به راهكارهاي اجرايي اين قضييه هم در زمستان همايش لباس ملي ايراني اسلامي برگزار خواهد شد اما اين لباس ملي بايد داراي چه ويژگي هايي باشد.كارشناسان نظرات متفاوتي در اين مورد دارند. دكتر «ناصر تكميل همايون» جامعه شناس بر تكيه بر ويژگي هاي اقوام ايراني تاكيد دارد و طراحي لباس بدون لحاظ كردن اين ويژگي ها را كاري نامعقول مي داند.«امير محبيان» فعال سياسي و سردبير روزنامه رسالت و «حميد رضا ترقي» عضو دفتر سياسي جمعيت موتلفه بر اسلامي و ايراني بودن تاكيد دارند و «سهيلا شهشهاني» انسان شناس به قابليت هاي مختلف و متنوع لباس ايراني اشاره مي كند و تا آنجا پيش مي رود كه ايران را شايسته بزرگترين مركز براي طراحي مد خاورميانه عنوان مي كند.
دكتر احمدي درباره لباس ملي مي گويد:« نكته مهم اين است كه تاكيد بر لباس ملي در ايران چقدر مي تواند موثر باشد. اگر در كشوري مثل چين اين پروژه موفق بود به اين دليل بود كه تفاوت هاي اجتماعي و جنسيتي در كشور چين به اندازه ايران زياد نيست. با توجه به سطح پايين نياز هاي آنها و قناعتي كه در زيربناي فرهنگي شان وجود دارد اعمال چنين سياستي در آن جا با موفقيت روبه رو شد، اما در كشور ما كه تفاوت اقشار اجتماعي و قوم ها بسيار زياد است و توافق هنجاري درباره بسياري موضوعات كاهش پيدا كرده است، تاكيد بر لباس ملي با شرايط اجتماعي ما سنخيت ندارد.»
وي با تاكيد براين نكته كه حتما بايد در طراحي لباس ملي تعمق بيشتري صورت گيرد مي افزايد:« لباس يك مقوله فرهنگي است و هنگام طراحي شكل جديدي از آن حتما بايد چند ويژگي درباره اش لحاظ شود. اين تغييرات بايد تدريجي، داوطلبانه و اقناعي باشد و حتما بايد با روش هاي انعطاف پذير صورت بگيرد. بنابراين اگر تصور كنيم به سرعت و بدون تغيير زيرساخت ها مي توانيم لباسي ملي طراحي كنيم راه درست را نپيموده ايم.»
لباس ملي و جهاني شدن
در دنياي امروز به هر نقطه از جهان كه نگاه كنيد، سيطره نوعي از فرهنگ كه اصطلاحا به آن فرهنگ آمريكايي مي گويند بر همه جا سايه افكنده است. اين سيطره چند نمود ظاهري مشخص دارد كه عبارتند از «مكدونالد»، «كوكا كولا» و «شلوار جين». به عبارتي جوانان جهان از آمريكا تا استراليا و از آرژانتين تا ژاپن همه «جين» مي پوشند و به نظر مي رسد يافتن جايگزيني براي آن به اين سادگي ها ميسر نباشد.
دكتر مرتضويان در پاسخ به اين سوال كه با فراگيري اين نوع پوشش چگونه مي توان مقابله كرد و خرده فرهنگ ها چگونه مي توانند در برابر امواج جهاني سازي از خود مراقبت كنند، مي گويد:« ما در جهاني زندگي مي كنيم كه از يك طرف نيروهاي يكسان ساز فعالند و از سوي ديگر با تنوع فزاينده اقوام، سبك ها و شيوه هاي مختلف زندگي روبه رو هستيم . اينكه در اين مصاف چه كسي پيروز خواهد شد به نظر من در نهايت تنوع پيروز مي شود. چون ويژگي هاي ساختار رواني انسان ها تنوع را مي طلبد و به سوي آن گرايش دارد.»

وي در مورد يافتن راهكاري براي بازگشت به هويت هاي اصيل در جوامعي كه داراي خرده فرهنگ هاي غني هستند، به بحران هويت اشاره مي كند:« امروزه بحران هويت، مسئله اي جهاني است و همه دولت ها براي حفظ هويت ملت و كشور خود در تلاش هستند. از سوي ديگر، در برابر جريان جهاني شدن، هر روز گفتمان هاي مخالف به وجود مي آيد و در برابر آن مقاومت ايجاد مي شود. اين جريان با استفاده از روش هاي خلاقانه سعي در حفظ ويژگي هاي فرهنگي جوامع دارد. اما نكته اي كه مهم است اينكه از نقش دولت ها در اين ميان نبايد غافل شد. آنها بايد بكوشند ايمان و اعتقاد به هويت ملي را در افراد بيدار كنند، چون اگر اين اتفاق بيافتد آن وقت جامعه راه خودش را براي حفظ فرهنگ و هويتش پيدا مي كند.»