دكتر باستاني پاريزي: كشف کتابي جديد و آشکار شدن بخشی از تاریخ اواخر دوران صفوی، ميراث فرهنگي

گروه فرهنگ‌، سام فرزانه،‌ تبريز – کشف نسخه خطي از کتاب «صحيفة الارشاد» که می تواند بخشی از تاریخ اواخر دوران صفوی را روشن سازد موضوعی بود که دكتر «محمد ابراهيم باستاني پاريزي»،‌ در سخنراني خود در همايش «صفويه در گستره تاريخ ايران زمين» مطرح کرد.
نسخه کشف شده «صحيفه الارشاد» 90 برگ رقعي دارد (180 صفحه) و با خط نستعليق شكسته نوشته شده است. يكي دو صفحه اي از وسط کتاب در دسترس نيست و آخر آن هم از بين رفته يا به واسطه مرگ مولف ناتمام مانده است.
نسخه خطي «صحيفة الارشاد» به نظر باستاني پاريزي،از آن جهت داراي اهميت است كه از پايان دوره صفويه اطلاع چنداني در دست محققان نيست و این کتاب می تواند تا حدودی کمبود اطلاعات این دوره را جبران کند.
نويسنده اين كتاب فردي به نام «ملامحمد چترودي» است که صحيفه الارشاد را به دستور خان افشار در كرمان نوشته و بنابر نخستين بررسي هاي اساتيد تاريخ درباره اين كتاب تازه يافته، ظاهرا به شرح درگيري ها و برخوردهاي خان هاي افشار در كرمان با دولت صفويه پرداخته است.
باستاني پاريزي، كه خود كرماني است، با معرفي خاندان افشار در كرمان و نقشي كه آنها در دولت صفويه داشتند به نوعي بر شوخي دكتر «ناصر تكميل همايون» كه گفته بود باستاني پاريزي كرمان را به تبريز مي دوزد، مهر تاييد زد.
باستاني پاريزي، درباره اهميت و محتواي اين كتاب گفت: « این کتاب در موقع ضعف دولت صفوي نوشته شده است. در آن دوران معمولا منابع كتبي به سفارش پادشاه يا فرد متمولي نوشته مي شد. اما دولت صفوي به دليل مشكلات و بحران هايي كه داشت سفارشي براي نگارش كتابي به نويسنده اي نمي داد، به همين دليل منابع بسيار اندكي از اين دوره باقي مانده است كه «صحيفة الارشاد» يكي از آنها است. بنابراين اين نسخه خطي داراي ارزش بسياري است.»
باستاني پاريزي از معايب اين نسخه خطي نيز نام برد و «فراواني القاب و تعارفات» را يكي از مهم ترين آنها خواند. او دليل اين مشكل را «نوشته شدن كتاب به دستور خان افشار» دانست.

سندي در كتابخانه وزارت امور خارجه تركيه

در دومين روز از همايش «صفويه در گستره تاريخ ايران زمين» دكتر يحيي كلانتري از دانشگاه تبريز نيز درباره سندي صحبت كرد كه در كتابخانه وزارت امور خارجه تركيه به دست آورده است.
وي اين سند را مدركي براي دريافت مقرري از سوي شاهزادگان صفوي كه به عثماني گريخته بودند، معرفي كرد.
كلانتري اين سند را به يك صد سال پس از سقوط صفويه مربوط دانست و با توجه به مستندات تاريخي به اين نتيجه رسيد كه باقي مانده هاي دوره صفويه در منطقه آناتولي داراي اجر و قربي بودند كه همچنان دولت به آنها مقرري مي پرداخت.

ميز گرد علمي همايش «صفويه در گستره تاريخ ايران زمين»

در روز دوم از همايش همچنين يك ميزگرد علمي برپا شد كه در آنجا دكتر احسان اشراقي، از صفوي پژوهان به نام ايراني، بر لزوم تصحيح متون دوره صفويه تاكيد كرد. او با اشاره به دو سخنراني باستاني پاريزي و كلانتري گفت: «در تركيه، هندوستان و پاكستان، ما كتاب هاي خطي بسياري داريم كه وظيفه دانشجويان و محققان است كه اين ها را تصحيح و چاپ كنند.»
اشراقي تصحيح متون قديمي را سبب ايجاد منابع جديد براي تحقيق عنوان كرد.
دكتر «حسين ميرجعفري»، كه از دانشگاه اصفهان به اين همايش آمده بود و دكتراي خود را در تركيه گرفته است، نيز گفت: «متون بسياري در كتابخانه تركيه وجود دارد كه كسي نمي داند درباره چه هستند. چه بسا در آنجا بتوان نسخه كامل تاريخ بيهقي را نيز پيدا كرد.»