به ياد استاد بديع الزمان فروزانفر پژوهشگر نستوه آثار مولانا، علی اصغر محمدخانی، شرق

اگر چه ايران با ورود اسلام و پذيرش آموزه ها و پيام های آن، نيروهای نهفته فرزندان خود را بازيافت و توانست با تکيه بر آنان يکی از دوره های درخشان فرهنگ و تمدن بشری را در تاريخ رقم بزند و علوم قرآنی و دانش های رياضی و تجربی را به اوج رساند اما جلوه اصلی نبوغ و خلاقيت فرزندان ايرانی در پی اندازی کاخ سترگ عرفان و بينش عرفانی بود که ذات و حقيقت خود را نماياند.
در اين شيوه بود که استمدادهای هنری ايرانيان سه ساحت موسيقی و نقاشی و تصوير را در زبان فارسی درهم آميخت و ادبياتی را پديد آورد که زيباترين و گيراترين نگاه را به اسلام و پيام های متعالی و جاودانه آن انداخت و نقشی عظيم و بی بديل را در تکوين معارف الهی و معرفت های بشری از آن خود ساخت.
تاريخ ايران، سرشار از اين بينش های علمی و نگاه های والای هنری است که مفسران، محدثان، فقيهان، اديبان، رياضی دانان، منجمان، طبيبان و صدها دانشمند در حوزه های ديگر پديدآورندگان آنند و بخشی از نيروهای نهفته و معنوی اسلام که از زمره آنان نيز پژوهشگر و حافظ ادبيات قديم ايران مرحوم استاد زنده ياد فروزانفر است که بحق از هنگام خاموشی و مرگ ظاهری هيچ گاه از ذهن و زبان ياران و شاگردان و ايران دوستان نرفته است و نخواهد رفت. فروزانفر از بوم و بری برخاست که در پهنه فرهنگ ايران چنان خورشيد می درخشد و مردان بزرگ و تاريخ سازی را در دامان خود پرورده است و بی جهت نيست که «خراسان»ش ناميده اند.۱ او با جهد بليغ و کوشش مداوم و ذوق خداداد و حافظه شگرف توانست خود را چون نياکان خراسانی اش برکشد و افتخاری ديگر بر صفحه تاريخ و ادب خراسان بيفزايد و از رجال نامدار خراسان سازد.
هر کس که درس و کلاس و بحثی از او ديده و يا شنيده و يا کتاب و جزوه ای از او خوانده باشد نمی تواند نکته و يادگاری نيک و خوش از هوش و دانش او همراه خود نساخته باشد.
به گواهی شاگردان و آثارش، در وجود استاد فروزانفر خصايل و صفاتی جمع شده بود که شخصيتی متمايز و ممتاز در زمانه بدو می بخشيده است.
حافظه نيرومند و هوش سرشار و ذوق خداداد به علاوه دانش عميق و گسترده در زمينه ها و حوزه های مختلف، همراه با قدرت تحليل و نقادی شگفت از ساحت های چندگانه جمع شده در وجود او بوده است. از نخستين جزوه های درس او در فنون سخنوری و تاريخ ادبيات تا کتاب مهم و ممتاز او «سخن و سخنوران» و سپس شرح احوال مولانا و عطار و ديگران اين حافظه، هوش، ذوق، دانش و نقادی آشکار است. کمتر مقاله يا بحث و فصلی در اين کتاب ها می توان يافت که زائد، تکراری يا بی فايده باشد.
فروزانفر اگر چه در حوزه تاريخ ادبيات، شرح و احوال و تصحيح متون کهن و ترجمه آثار ادبی قديم خوش درخشيد و حرف های بسيار برای گفتن داشت، اما در پيوند با فکر و شعر و آثار مولانا بود که درخشيدن گرفت، بدان گونه که توانست مولوی را بار ديگر به صورت علمی و امروزی به ايران و جهان بهتر بشناساند.
شيوه برخورد او در مولوی پژوهی می تواند از بهترين روش های تحقيقات علمی و تاريخی در دانشگاه ها باشد. نخست درک دقيق اوضاع تاريخی و اجتماعی و سپس تنقيح مستدل و تصحيح انتقادی و علمی آثار مولوی و سپس ريشه يابی احاديث و قصه ها و حکايات و در آخر شرح و تفسير منطقی، مستند، مستدل و علمی آثار با زبانی بسيار پخته و روشی سنجيده و معقول به صورتی که هنوز هم رساله «در شرح احوال مولوی» و «ماخذ قصص و احاديث مثنوی» و «تصحيح فيه مافيه» و شرح مثنوی شريف او بی همتا و يگانه مانده است.
فروزانفر در بسياری از حوزه های ادبی خود را آزمود و در همه آنها موفق شد. از ترجمه قرآن مجيد و رساله حی بن يقظان گرفته تا تصحيح رساله قشيريه و از شرح و احوال و آثار عطار و چندين اثر ديگر تا مقالات مختلف در زمينه های متعدد، گواهی سربلند او تصحيح غزليات شمس مولانا است که هنوز هم تنها تصحيح معتبر و نادر است. سرمايه اصلی او در اين سرافرازی چيزی به جز عشق به اسلام و ايران و ادب فارسی و به علاوه تلاش و رنج بی شمار و هوش و حافظه سرشار نبوده است.
اگرچه استعداد او در تحقيقات ادبی و به ويژه مباحث عرفانی شکوفا و عالمگير شد، اما از شخصيت شعری او هم نبايد غافل بود. نثر او که گاه به شعر پهلو می زند در مقايسه با شعر اوست که جايگاه واقعی خود را می يابد و قدرت خلاقه او را در هنرهای زبانی نشان می دهد. هنوز هم که سال ها از مرگش می گذرد نامش در تدريس و تربيت شاگردان نامور زبان و ادبيات فارسی، يگانه و بی همتاست و استادان بسياری از نسل دوم و سوم زبان و ادبيات فارسی بيشترين تاثير را از او گرفته و خود آنها نمونه های برجسته در فضل و فضيلت به شمار می آيند. اين تاثير فقط به استادان و ناموران داخل کشور محدود نمی شود بلکه در مجامع خارج از ايران و کرسی های زبان و ادبيات فارسی در شبه قاره و آسيای ميانه، اروپا و جهان عرب نيز مشهود است. اينجانب در تابستان سال جاری در زمان حضور دکتر حسينعلی محفوظ در ايران که اولين فارغ التحصيل غيرايرانی رشته زبان و ادبيات فارسی در پنجاه سال پيش است به عينه مراتب قدردانی و اخلاص ايشان را در حق استاد فروزانفر فارغ از هرگونه ريب و ريا مشاهده کردم که با گفتن نام فروزانفر می ايستاد و با اعجاب و تحسين فوق العاده از او ياد می کرد. نام و آوازه فروزانفر در خارج از ايران نيز با علاقه و تحسين پژوهندگان و دوستداران ادبيات و زبان فارسی مواجه است. بی شک، فروزانفر را بايد يکی از ارکان مهم نشر زبان و ادبيات فارسی و تاريخ و فرهنگ ايران در دهه های اخير دانست و خدماتش را در اين زمينه ستود.
نمی توانيم بسان استاد دکتر زرين کوب مراتب دريغ خود را در باب لحظه هايی از عمر استاد ابراز نکنيم، لحظه هايی که آن همه استعداد و دانش را صرف طی کردن مراتب اداری و رياست ها و مقامات زودگذر دنيوی ساخت و بخش عمده ای از عمر عزيزش را در واقع هدر داد. اموری که روح خود او را هم در انتها آزرد و در نهايت پژمرده ساخت. دانشجويان زبان و ادبيات فارسی بايد از آثار و شاگردان او بهره بيشتری ببرند و ميراث معنوی او را پاس بدارند. به هر روی خوشحال و شادمانيم که به همت دوستداران او و اصحاب فضل و فضيلت و معرفت مجلس بزرگداشت او در بشرويه (زادگاه او) برگزار می شود تا ميراث معنوی او را پاس دارند و بزرگ شمارند.

اميد است چنين مجالسی آغازی باشد برای درک بهتر و شناخت ژرف تر آثار و افکار استادان خدوم و دلسوز فرهنگ ايران به ويژه مرحوم استاد بديع الزمان فروزانفر که نه تنها از ميان ما نرفته است که ظرافت های کردارش و لطافت های گفتارش و شيرينی حرکات و سکناتش و ژرفای نکته ها و آثارش هر روز بيشتر از ديروز در ميان ماست.
پی نوشت:
۱- خراسان آن بود کزوی خور آيد.