به ياد ابوالحسن صبا، آفتاب، موسيقی ادبيات، اصغر بکاء، ايران

استادابوالحسن صبا از استادان مسلم موسيقی ايرانی در قرن حاضر و بانی بسياری از زمينه های تحول اين موسيقی بوده است. اواخر آذر سالروز فوت اين استاد گرانمايه است. مطلب ذيل به مناسبت سالروز فوت استاد، نگاهی کلی به زندگی هنری او انداخته است:
پيشگويی و غيب گويی درست نيست ولی در آينده نيز بعيد است که مادر روزگار فرزندی چون صبا را به جامعه فرهنگ و هنر اين آب و خاک هديه کند.(۱)
ابوالحسن صبا فرزند ابوالقاسم خان کمال السلطنه، طبيب باذوق و هنرمند عصر مظفری بود. خانواده صبا اکثراً اهل ذوق و هنر بودند. شعر می گفتند، نقاشی می کردند و خط نيکو می نوشتند.
ابوالحسن صبا در ۱۲۸۱ شمسی در چنين خاندانی پا به عرصه وجود گذاشت. صبا از اوان کودکی گوشش به موسيقی آشنا شده و به تحصيل آن اشتياق فراوان پيدا کرده بود. مدتی، نزد درويش خان تار زد و نواختن سنتور را هم پيش از اين از استاد معروف اين ساز، علی اکبر خان شاهی، فراگرفته بود.
ضرب را از حاجی خان عين الدوله ای و کمانچه را از حسين اسماعيل زاده و ويلن را از حسين هنگ آفرين آموخت. هنگ آفرين نوازندگی ويلن را از شعبه موزيک دارالفنون از معلمان اروپايی فراگرفته بود.
در ۱۳۰۲ که کلنل علنيقی وزيری از اروپا بازگشت، ابوالحسن صبا در مدرسه موسيقی زير نظر و دستور و راهنمايی های وزيری با تکنيک تعليمی او به نوازندگی ويلن مشغول و با روش نت نويسی او آشنا شد.
علينقی وزيری در ۱۳۰۸ شمسی در رشت با اجازه وزارت معارف مدرسه ای به نام مدرسه صنايع «طريقه» تأسيس کرد و مديريت آن را به صبا واگذار کرد. صبا در طول سه سالی که در گيلان بود به تشکيل کلاس و تعليم ويلن و جمع آوری آهنگ های محلی پرداخت. صبا پس از بازگشت به تهران به تأسيس کلاس موسيقی اقدام کرد.
صبا در موسيقی اروپايی نيز دست داشت، به طوری که خالقی می نويسد: مقدمات موسيقی اروپايی را از موسيقيدانان روسی فراگرفته بود که در جنگ جهانی اول در ايران بودند و در ارکسترهايی که کلنل علينقی وزيری تشکيل می داد، قطعات موسيقی ايرانی و اروپايی را می نواخت.(۲)
صبا پيش از اينکه آهنگساز باشد نوازنده ای کم نظير بود. هنوز تکنيک ويلن او در موسيقی ايرانی منحصر به فرد باقی مانده است. ويلن، سازی است غربی، ولی شايد تنها ساز غربی باشد که می توان با اتخاذ روش و تکنيک مناسب نواختن، آن را با کيفيات موسيقی ملی ايران هماهنگ کرد. اگر چنين کاری در اساس، درست و منطقی باشد، بی ترديد صبا بزرگترين کوشش را در راه ايجاد اين هماهنگی و انطباق به کار برده است. (۳)
آثار صبا را می توان به دو دسته تقسيم کرد دسته اول شامل اجراهای ويلن، سه تار و تار که بيشتر آنها به صورت صفحه در دست است. دسته دوم شامل تصنيف ها، آهنگ های گردآوری شده محلی و آثار تئوريک است. صبا کتابی تحقيقی درباره شناسايی سازهای ايرانی و تاريخچه آنها نيز تأليف کرده است.
در ميان آثار گوناگون صبا، تنها رديف های سه گانه ويلن و رديف سنتور در دو جلد، در زمان زندگی استاد انتشار يافته و باقی آثار دستنويس او پس از مرگ به همت همسر و شاگردان وفادارش منتشر شده است. (۴)
بيشتر موسيقيدانان بزرگ و معروف ايران نظير حبيب سماعی و حسين تهرانی با تشويق و راهنمايی او با موسيقی علمی آشنا شدند و استادانی نظير علی تجويدی، مهدی خالدی، حبيب الله بديعی، فرامرز پايور، مجيد وفادار، کسايی، داريوش صفوت و مهندس همايون خرم از شاگردان سرشناس او به شمار می روند. براساس يک آمار تقريبی، حدود دوهزار نفر از محضر استاد صبا در رشته های ويلن، کمانچه، سه تار، تار، سنتور، قانون، ضرب و فلوت بهره جسته اند.


استاد ابوالحسن صبا از جمله موسيقيدانان بزرگ ايران است که راه جديد موسيقی ملی و سنتی را بانوشتن کتابها و متدهای گوناگون هموار کرد. علاوه بر اين فصل جديدی در ترانه سرايی و تصنيف سازی گشود که سالها از آن تقليد می شد. يکی از خدمات ارزنده استاد ابوالحسن صبا، گردآوری گوشه های مهجور و افزودن آن به مجموعه رديف موسيقی ايرانی است که از آن جمله می توان به گوشه های ديلمان، صدری و شهابی اشاره کرد.

آثار مهم صبا عبارتند از: زنگ شتر، کاروان، زرد مليجه (گنجشگ زرد)، زندان (در شوشتری)، در قفس، کوهستانی، رقص چوبی قاسم آباد، به ياد گذشته (دردشتی) و چهار مضرابهای گوناگون و نيز نوارهايی از دستگاههای شور و همايون و ماهور و آوازهای ابوعطا و افشاری و صفحاتی از او مانده که اغلب با ضرب استاد حسين تهرانی است و آثار بسيار ديگری که در اين مقال نمی گنجد. (۵)
صبا انسانی خليق، شريف، عفيف، باتقوی، بی آزار، فروتن و به تمام معنی هنرمند بود. با دوستان و شاگردانش در نهايت صفا و مهربانی رفتار می کرد. قيافه ای با نشاط و دلی خالی از کينه و پر از صفا و مهربانی داشت و وجود او خالی از نخوت و غرور بود. همه عمرش را صرف احيای موسيقی و تربيت هنرجو کرد و خدمات گرانبهايی به اين هنر ملی ارائه کرد. افسوس که اين گل شاداب بوستان هنر ايران ديری نپاييد و پس از ۵۵ سال زندگی، در آذرماه سال ۱۳۳۶ شمسی در گذشت و جامعه هنری را عزادار کرد. او را با تجليل بسيار به مقبره ظهيرالدوله برده، در کنار درويش و ديگر بزرگان موسيقی اين مرز و بوم به خاک سپردند و خويش و بيگانه اشک تأثر از ديدگان فرو ريختند.(۶)
دردا که هنرمند صبا از بر ما رفت
وی اهل هنر يار هنرمند شما رفت
ای اهل هنر آنکه به آهنگ دلاويز
می برد غم از خاطر غمگين شما رفت
آن طرفه هنرمند که هر زخمه سازش
بر سوز دل خسته ما بود دوا رفت
از ساز دگر نغمه جانبخش چه خواهی
کان نغمه شد افسرده و آن نغمه سرا رفت
يادداشتها:
۱ـ مجله ادبستان، آذر ،۷۹ شماره ۲۴ به نقل از منوچهر همايون پور
۲ـ مشحون، حسن، تاريخ موسيقی ايران، جلد دوم، نشر سيمرغ
۳ـ ادبستان، شماره ،۲۴ مقاله مرضيه پروهان
۴ـ خوشنام، محمود، صبا، انتشارات روابط عمومی تالار رودکی، ۱۳۵۳
۵ـ نصيری فر، حبيب الله، مردان موسيقی سنتی و نوين ايران
۶ـ مشحون، حسن، تاريخ موسيقی ايران