گفت وگوي شيما غفاري با علي ژكان، كارگرداني كه هرگز فيلم دلخواهش را نساخت، ايسنا

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: فرهنگ و هنر - سينما

«ماديان» علي ژكان اولين ساخته اين كارگردان در سال 62 تقريبا 21 سال قبل توسط بنياد سينمايي فارابي توليد شد، فيلمي كه در كارنامه هنري ژكان يكبار براي هميشه تجربه شد و سه فيلم بعدي او كه به ترتيب « دخترك كنار مرداب»، « سايه به سايه» و « عيسي مي‌آيد» در سالهاي 68، 74، 80 توليد شدند نتوانستند به آن ميزان مورد توجه قرار بگيرند.

اما علي ژكان، در شرايطي كه به تازگي جراحي قلب كرده بود و شرايط چندان مناسبي نيز براي يك مصاحبه مفصل‌ نداشت به مناسبت اكران دوباره «‌ماديان» و فقط در يك سينما در گفت وگو با خبرنگار هنري ايسنا اظهار داشت: تنها با 60 درصد رضايت «ماديان» را تمام كردم، براي اينكه اولين كارم بود و جوان بودم و ناگزير بايد با برخي موانع كنار مي‌آمدم بنابراين آنچه دوست داشتم اتفاق نيفتاد.

وي در ادامه تصريح كرد: پايان فيلم بطور كلي عوض شد، يعني داستان اصلا حالت فلاش‌بك نداشت و فيلم در زمان حال اتفاق مي‌افتاد، در واقع دختر با آن مرد ازدواج مي‌كند اما به روستا برمي‌گردد و مي‌بيند دختر ديگري را دارند عروس مي‌كنند، در واقع اين تراژدي تكرار مي‌شود.

«داستان فيلم «ماديان» درباره دختر نوجواني است كه به اجبار زن دوم يك مرد وميانسال مي‌شود و خانواده از روي فقر اين اتفاق را مي‌پذيرند و شيربها دختر اسبي است به نام «ماديان» كه به مادر دختر مي‌دهد».

ژكان به پايان‌بندي « ماديان» اشاره مي‌كند و مي‌گويد: فارابي با پايان داستان مشكل داشت چون اساسا مضاميني كه در اين فيلم بود خيلي خوشايند آنها نبود، البته الان هم خوشايند نيست. مثلا در فيلم بحث تعدد زوجها محكوم مي‌شد و يك نوع دفاع از حقوق زن مطرح بود به همين دليل فيلم دچار تغييرات محتوايي شد و به ساختار فلاش‌بك رسيد يعني « رضوانه» (مادر) خاطراتش را مرور مي‌كند و از ازدواج دخترش كه حالا خوشبخت شده و صاحب فرزندي است صحبت مي‌كند.

در ادامه اين گفتگو ما نيز فلاش‌بك زديم و از تاريخچه حضور ژكان در سينما پرسيديم.

او مي‌گويد: قبل از ساخت « ماديان» به عنوان دستيار اول در «سربداران» ( سال 59) همكاري كردم كه آن تجربه خيلي به من در ساخت « ماديان» كمك كرد و قبل از انقلاب از بازيگري تئاتر شروع كردم از سال 1347 در گروه هنر ملي كه سرپرست گروه در آن زمان آقاي عباس جوانمرد بود و بعد در تلويزيون در سريال « سمك‌عيار» نقش « سمك» را بازي كردم به عنوان اولين سريال رنگي ايراني،‌اما بعد از انقلاب احساس كردم كار بازيگري از نظر دروني و حسي راضي‌كننده نيست و پشت صحنه براي من جذاب‌تر است بنابراين از مقطع انقلاب كار بازيگري را رها كردم.

از ژكان مي‌پرسيم به فيلمنامه «ماديان» چگونه رسيديد؟

طي سفرهايي كه به شمال داشتم در منطقه سوادكوه روستايي را ديدم كه فضاي خيلي مناسب داشت و شخصيتهايي كه در فيلم هست را از واقعيت گرفتم مثلا شخصيتي مثل «رضوانه» كه نقش آن را خانم تسليمي بازي مي‌كنند، وجود داشت و هنوز هم هست به هر حال معتقدم در «ماديان» يك ديدگاه مستند حاكم است . به هر حال از خصوصيات انقلابي كه در آن زمان شكل گرفته بود، همان نگاه واقعي به مردم و وقايع بود بنابراين من دخل و تصرفي در داستان نكردم.

ژكان هزينه توليد «ماديان» را در آن زمان دو ميليون تومان مي‌گويد و معتقد است الان به 200 ميليون مي‌رسد.

در سال 62 كه فارابي فيلمنامه را خواند و قبول كرد با سرمايه‌گذاري آنها اين كار توليد شود بلافاصله مراحل توليد آن شروع شد چون فارابي، فارابي الان نبود، هم اكنون براي خودش تشكيلاتي راه‌اندازي كرده است، آن زمان دو اتاق بيشتر نبود و مسئول وقت آن آقاي بهشتي بود كه خيلي حالت دوستانه و اعضاء خانوادگي داشت.

به هر حال مراحل توليد تا جشنواره كه در سال 64 برگزار شد به پايان رسيد و فيلم در آن جشنواره به نمايش درآمد .

وي از مراحل انتخاب بازيگران « ماديان» ياد كرد و به ايسنا گفت: با خانم سوسن تسليمي در «سربداران» همكاري داشتم و با آقايان محجوب و بهجت محمدي قبل از سينما در تئاتر آشنايي داشتم همه اين افراد در ابتداي شروع پيش توليد و انتخاب بازيگران در ذهن من بود و فارابي در انتخاب بازيگران مخصوصا خانم تسليمي اعمال نظرهايي مي‌كرد كه با مقاومت من روبرو شد آنها تمايل داشتند ايشان آن نقش را بازي نكند اما با اصرار من قبول كردند.

ژكان از جشنواره فجر كه فيلم «‌ماديان» براي اولين بار در آن اكران شد ياد كرد و گفت: در آن جشنواره برخورد بدي با فيلم شد در زمينه بازيگري يك ناحقي صورت گرفت اعلام كردند اين جشنواره فيلمي را در زمينه بازيگري نقش اول شايسته جايزه نمي‌داند در حاليكه همه بر روي بازي خانم تسليمي اذعان داشتند.

وي درباره اينكه با تمام اين نارضايتي ها «ماديان» در كارنامه هنري‌اش تجربه مثبتي است اما بعدها ديگر تكرار نمي‌شود معتقد است: در حين ساخت «ماديان» خيلي اذيت شدم و بعد از آنكه فيلم اكران شد مورد غضب واقع شدم و گفتند چند سال نبايد فيلم بسازم.

آن زمان فيلم «ماديان» فقط از سوي منتقدين و تماشاگران جدي سينما مورد توجه قرار گرفت و از اين طريق فيلم مطرح شد در حاليكه مي‌توانستند براي معرفي در جشنواره‌هاي خارجي ارائه بدهند و بارها از فارابي سوال كردم كه چرا فيلم را براي جشنواره‌ها معرفي نمي‌كنند و آنها پاسخ مي‌دادند تصوير خوبي از ايران نشان نمي‌دهد در حاليكه سالهاي بعد ديديم چه فيلمهايي را براي حضور در جشنواره‌هاي خارجي ارسال كردند.

ژكان وقتي از خاطرات «ماديان» ياد مي‌كند آن را جزء خاطرات بد دوران كاري‌اش نام مي‌برد و مي‌گويد: فيلم در زمستان و زماني به نمايش درآمد در سه سينما كه دوران موشك باران و خاموشي‌هاي تهران بود.

ژكان درباره نگاتيوهاي سانسور شده «ماديان» بر اساس فيلمنامه اصلي گفت: آن نگاتيو‌ها وجود ندارد، چون در ايران قطع نگاتيو مي‌شود و اصل نگاتيو برش مي‌خورد برعكس خارج از كشور كه نگاتيو مادر و اصلي باقي مي‌ماند آن صحنه‌ها و پلانهاي گرفته شده وجود ندارد و وضعيت انبارداري و نگهداري فيلمهاي قديمي نيز موضوع و داستان جدايي است كه فارابي به عنوان مالك فيلم وظيفه دارد از آن حفظ و حراست بكند.

وي درباره بازسازي «ماديان» بر اساس داستان اوليه، تصريح كرد: مي‌تواند اين اتفاق بيفتد و اگر بخواهم اين فيلم را بسازم با سن و تجربه‌اي كه الان دارم و آن زمان در سن 31 سالگي نداشتم مطمئنا جور ديگري به آن نگاه خواهم كرد.

بعد از «ماديان» تعداد زيادي فيلمنامه براي ساخت دادم كه همه به دلايلي رد شدند و در نهايت ضعيف‌ترين و بي‌معناترين فيلمنامه من «دخترك كنارمرداب» تصويب شد.البته فيلمنامه‌هاي بعدي دو،سه فيلمي كه بعد از آنها ساختم نيز خيلي مورد علاقه‌مندي من نبود بنابراين فيلم دلخواه من ساخته نشده است و هم اكنون نيز بعد از سالها اين ماجراها دوباره تكرار مي‌شود دو فيلمنامه چندي پيش دادم كه بااصلاحتي مواجه شد.

از چندي قبل «سايه به سايه» به صورت سريال تلويزيوني در شبكه دو پخش شد، درباره پخش مجدد اين فيلم مي‌گويد: اين فيلم به صورت سينمايي كار شده بود ولي بودجه اينكه فيلم را به پايان ببريم نداشتيم به همين دليل تلويزيون با اين پيشنهاد كه يك سريال تلويزيوني نيز از اين فيلم به انها تحويل بدهيم قبول كرد سرمايه گذاري كند و ما نيز مجبور شديم داستان و سكانس‌ها را طولاني‌تر كنيم تا به صورت سريال نيز پخش شود.

وي معتقد است مخاطب اويل انقلاب مخاطبان مستعدي بودند كه اگر شرايط براي آنها فراهم مي‌شد تربيت مي‌شدند اما با برنامه‌هاي تلويزيوني و فيلم‌هاي سطحي ذائقه آنها تغيير كرد و در عين حال معتقد است اگر هم اكنون نيز فيلم خوبي و توليد مناسبي ساخته شود حتما استقبال مي‌كنند چون تجربه‌هاي سال‌هاي گذشته به خوبي اين موضوع را نشان داده است.

ژكان در پايان از گروه صميمي كه در كنار هم در ساخت «ماديان» حضور داشتند ياد كرد و گفت: كساني در آن فيلم با من همكاري كردند كه الان بعد از بيست سال فقدانشان را حس مي‌كنيم مرحوم عبدالله زاهد - مرحوم فيروز بهجت محمدي و افسوس از اينكه يك بازيگر بسيار شايسته و خوب كشورمان ناچارشد براي اينكه شرايط مناسبي براي كارش فراهم نبود رخت مهاجرت ببندد.

وي اظهار اميدواري كرد اكران فيلم‌هاي قديمي به عنوان يک جريان مداوم در سالنهاي سينما تكرار شود.