ساعدي، اسطوره مقاومت، علم و ادبيات، به مناسبت دوم آذر سالروز درگذشت غلامحسين ساعدي، مريم آموسا، ايلنا

تهران- خبرگزاري كار ايران

"غلامحسين ساعدي" ، در 24 دي ماه 1314 در تبريز در خانواده‌‏اي متوسط متولد شد . در هفده سالگي پيش از كودتاي 28 مرداد ، به سازمان جوانان فرقه دموكرات پيشه وري پيوست و مسوول نشرياتش شد ، ديري نگذشت كه به همين جرم به زندان افتاد ، پس از كودتاي 28 مرداد در دانشگاه تبريز پزشكي مي‏خواند و دكترايش را در رشته روانپزشكي مي‏گيرد .

در سال 1339 براي گذراندن خدمت سربازي به تهران مي‏آيد و در همين سال‏ها نمايشنامه‏ها و داستان‏هايش را در نشريه "سخن " چاپ مي‏كند . در آغاز دهه 40 مطب دلگشا را باز مي‏كند و درگير طبابت فقرا و كارهاي ادبي ، سياست و راه انداختن نشريات ادبي دهه چهل مي‏شود ، دهه 40 و 50 دوران اوج و شكوفايي ساعدي است ،تمام مجموعه‏هاي درخشان او در اين دهه منتشر مي‏شود .
او در حين پزشكي ، روزنامه نگاري هم مي‏كند و دوازده شماره نشريه " الفباء " - شش شماره در ايران و شش شماره در فرانسه - را منتشر مي‏كند . همچنين كارهاي تحقيقي را با همكاري شاملو در اين دوران منتشر مي‏كند ، ساعدي دردهه 1340 به همراه جلال آل احمد براي مبارزه با سانسور به ملاقات هويدا مي‏رود و طرحي ارائه مي كند كه به نتيجه نمي رسد ، ولي خود اين حركت چندي بعد منجر به تشكيل كانون نويسندگان ايران مي شود .
او ، دراوج خفقان با بيشتر مبارزان سياسي ارتباط داشت . آدم‏هايي كه بعدها به اسطوره استقامت ومبارزه در برابر رژيم شاه تبديل شدند . همين امر باعث مي‏شود كه او بارها و بارها توسط ساواك دستگير شود, ولي در آخرين بار ، ساواك به او ضربه وحشتناكي مي‏زند و پس از آزادي ساعدي ، ساواك متن توبه نامه‏اي كه منسوب به ساعدي است را منتشر مي‏كند كه اين موضوع بر روحيه ساعدي تاثير سويي مي‏گذارد . اين توبه نامه از بدترين شكنجه‏هايي بود كه بر پيكره ساعدي فرود آمد و او را از پا انداخت . ساعدي منكر اين موضوع مي‏شود .
او در سال 1356 با ديگر نويسندگان شب‏هاي شعر كانون را به راه مي‏اندازد و در همين سال به دعوت انجمن‏هاي ادبي و دانشگاهي آمريكا به آنجا مي‏رود و همراه كنفدراسيون دانشجويان ، دست به افشا گري درباره شكنجه مي‏زند . در سال 1357 به ايران باز مي‏گردد و از اين زمان تا وقتي كه مجبور مي‏شود ايران را ترك كند ، مانند تمام روشنفكران و نويسندگان فعال دوره پهلوي ، خواسته يا ناخواسته پيگير امور سياسي و مطبوعاتي مي‏شود .

ساعدي در سال 1360 مجبورمي‏شود ايران را ترك كند . او در دوم آذرماه 1364 در اثر خون ريزي داخلي در پاريس فوت مي‏كند و در كنار نويسنده محبوب خويش صادق هدايت به خاك سپرده مي‏شود .
دنياي داستان ساعدي ، دنياي غم انگيز نداري ، خرافات ،‏جنون ، وحشت و مرگ است . دهقانان كنده شده از زمين ، روشنفكران مردد و بي‏هدف ، گدايان و ولگرداني كه آواره در حاشيه اجتماع زندگي مي‏كنند و به شكلي زنده و قانع كننده در آثارش گرفتار ترس از حكومت و عدم اعتماد متقابل بوده‏اند .
در آثار او ، جاي طنز را خشم ، وحشت و ترس گرفته است . ساعدي براي بيان بسياري از پيچيدگي‏ها ، از مرزهاي تثبيت شده مي‏گذرد و به نوعي رئاليسم جادويي پناه مي‏برد تا در داستان‏هايش فضايي خاص را به تصوير بكشد .
شخصيت داستان‏هاي او افرادي نظير كارمندان دون پايه هستند كه به دليل فقر, ناداري و عدم امنيت ، كارشان به جنون مي‏كشد ، و آينده‏اي پر اضطراب در انتظار آنهاست .
شخصيت‏هاي ساعدي به نوعي بيمارند و به فضاي موجود تن داده‏اند ، هيچ وارستگي از خود نشان نمي‏دهند . اين شخصيت‏ها بازگو كننده زندگي روشنفكراني هستند كه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 به نوعي دچار سرخوردگي و عدم امنيت شده‏اند ، شخصيت‏هاي داستان او در واقع هيچ اميدي براي رهايي نمي‏بينند و خود را بي‏چون و چرا به تقدير مي‏سپارند . ساعدي از نويسندگاني است كه به مساله فقر به صورت جدي مي‏پردازد و به شرح و بررسي لايه‏هايي جامعه مي‏پردازد كه فقر در آنجا بيداد مي‏كند . بسياري از شخصيت‏هاي داستان‏هاي او را گداها و افراد درمانده‏اي تشكيل مي‏دهند كه هيچ بوده‏اند.
بيشتر داستان‏هاي ساعدي مايه‏اي اقليمي دارند : " عزاداران بَيَل " , " توپ " , " ترس و لرز "از سفرها و پژوهش‏هاي وي در نقاط جنوبي ايران مايه مي‏گيرند . ساعدي در "واهمه‏هاي بي‏نام و نشان " و " گور و گهواره " T اضطراب زندگي در تهران را به نمايش مي‏گذارد . قهرمانان اين داستان‏ها بيشتر روشنفكران آرمان باخته و سرخورده‌‏اي هستند كه با غمگيني به مقابله دنيا مي‏روند .
با اينكه غلامحسين ساعدي داستان‏هاي طراز اولي به جامعه ادبي تقديم كرده‏است ، اما آثاري نيز در ميان نوشته‏هايش خودنمايي مي‏كند كه در سطح پايين‏تري قرار دارند . نثري كه او براي بيان داستان‏هايش انتخاب مي‏كند ، عاري از ايجاز است و گاهي اين نثر به سمت و سوي اطناب به پيش مي‏رود كه گاه خسته كننده است . او نويسنده‏اي توانا است ، اما آنچنان به تكنيك‏هايي مرسوم داستان‏نويسي توجه نمي‏كند ، با ايجاد فضاي خاص درداستان‏هايش و باحفظ كشش داستان ، تا پايان خواننده را مرعوب خودمي‏كند و از همين رو از او نويسنده‏اي صاحب سبك مي‏سازد .
آثار غلامحسين ساعدي :
مجموعه داستان‏ها :
1- خانه‏هاي شهر ري ، تبريز، 1334
2- شب نشيني باشكوه ، 1339
3- عزاداران بَيَل ، 8 داستان پيوسته 1343
4- دنديل ، 4 داستان 1345
5- گور و گهواره ، 3 داستان 1345
6- واهمه‏هاي بي‏نام و نشان 6 داستان ، 1346
7- ترس و لرز ، 6 داستان پيوسته 1347
8- آشفته حالان بيدار بخت ، 10 داستان ، 1377
رمان :

9- توپ 1348
10- تاتار خندان ، 1353
11- غريبه در شهر 1355
نمايشنامه
12- كار بافك‏ها در سنگر 1339
13- كلاته گل ، 1340
14- ده لال بازي ،10 نمايش نامه پانتونيم ، 1342
15- چوب به دست‏هاي ورزيل ، 1344
16 - بهترين باباي دنيا ، 1344
17- پنج نمايشنامه از انقلاب مشروطيت 1345
18- آي با كلاه ، آي بي كلاه ،‏ 1346
19- خانه روشني ، 5 نمايشنامه 1346
20- ديكته و زاويه ، 2 نمايشنامه ،1347
21- پرواز بندان 1348
22- واي بر مغلوب ، 1349
23- ما نمي‏شنويم ، 3 نمايشنامه 1349
24- جانشين 1349
25-چشم در برابر چشم 1350
26- مار در معبد 1352
27- عاقبت قلم فرسايي ، 2 نمايشنامه 1354
28- هنگامه آرايان 1354
29- ضحاك ، 1355
30- ماه عسل 1357
فيلمنامه
31- فصل گستاخي 1348
32- گاو ، 1350
33- عافيتگاه 1357
34- مولوس كورپوس 1361
تك‏نگاري‏ها :
35- ايلخچي 1342
36- خياو يا مشكين شهر 1343
37- اهل هوا 1345
ترجمه :
38- شناخت خويش (آرتور جرسيلد) با محمد نقي براهني ، 1342
39- قلب ، بيماري‏هاي قلبي و فشار خون ( ه . بله كسلي) با محمد علي نقشينه 1342
40- آمريكا آمريكا (الياكازان) با محمد نقي براهني 1343
منابع وماخذ :
1- صد سال داستان نويسي جلد 1 و 2 حسن مير عابديني نشر چشمه
2- غلامحسين ساعدي ، كورش اسدي نشر قصه