نفی گذشته تاریخی، پاسخي به مقاله علي کشتگر، محمد حیدری

مقاله آقای کشتگر در نقد سخنان آقای خاتمی هیچ اثری که نداشته باشد حداقل نشانه یک رویه تاریخی است که اکنون شاید بیش از یک قرن است که گریبانگیر ماست. اگر سیاستمداری قد می هرچند کوچک در جهتی بردارد که از نظر « ما» - تاکید می کنم که از نظرما وبه تصور ما- درست ومناسب باشد ، چنان بر عرش می نشانیم اش که گویی منجی ملت ایران است و چناچه احیانا کاری کرد که باز هم به تصورمان غلط بود، آنگونه بر او می تازیم که ظاهرا اوج بدی ها و خیانتها از او بوده است .

سر نوشت مرحوم بازرگان که لابد به یاد آقای کشتگر مانده است. وقتی که دولت تشکیل داد بر کوی و برزن فریاد می کردند که: بازرگان ، چریک پیر ایران ! و همه گروهها و فرقه های مخالف استبداد سلطنتی در حمایت از او سبقت می گرفتند . تصور می کنم که حتی یک ماه سپری نشده بود که ناگهان از عرش بر فرش آمد ، وچریک پیر شد نماینده خرده بورژوازی وابسته که با راستگراییهای لیبرالی اش انقلاب توفنده خلق قهرمان را به سمت تسلیم در برابر استکبار جهانی می برد.لابد یادتان هست که وقتی مهدی بازرگان به اعدامها ومحاکمه های غیر اصولی و بدون حضور وکیل وبدون امکان دفاع متهمان ، اعتراض می کرد ، انقلابیون دو آتشه چه فریاد ها می کردند که لیبرالها حرکت انقلاب را کند کرده اند. حتی وقتی با فشارهای بازرگان مدتی کار دادگاههای انقلاب برای تدوین آیین دادرسی آن متوقف شد ، چه دریغ ها یی خوردند که کار «انقلاب» متوقف شده است ! آیت الله صادق خلخالی که در آن زمان رئیس دادگاه انفلاب بود ، حضور وکیل در دادگاهها را وقت تلف کردن می دانست:«اینها میخواهند ، با گشتن دنبال ماده قانونی وقت دادگاه را بگیرند و مردم را معطل کنند» [کیهان-23 اردیبهشت 1358] و انقلابیون دو آتشه نگران انقلاب، می نوشتند: «اعلام می داریم که کار دادگاهها می بایست ادامه یابد و از انقلابیون مقتدری نظیر ایت الله خلخالی برای ادامه کار این دادگاهها می بایست استفاده شود» ! [مردم – 7 خرداد 1358]
قصد اینجانب دفاع از رفتار سیاسی بازرگان نیست ، ولی لابد یادتان هست که اتفاقا بازرگان در همانجا مورد انتقاد بود که امروز نقطه قوت او محسوب می شود . تلاش برای پایدار کردن رفتارهای دموکراتیک که آن زمان فریب دنیای لیبرال سرمایه داری امپریالیستها نام داشت ، امروز شعار متفق اپوزیسیون است ! او تلاش میکرد مفابل سیل بنیان کن خشونتها سدی بسازد ، لیکن سیل او را نیز کنار زد. جرم بازرگان به قول دشمنانش لیبرال بودنش بود. بد نیست به خاطره یکی از دشمنان بازرگان هم اشاره ای شود . جلال الدین فارسی در بخشی از خاطرات خود به آن دوران اشاره کرده و می نویسد:« در دفتر آقای بازرگان که شخص دیگری هم حضور نداشت ، از بنده پرسید آیه ای در قرآن است که دشمنی با قومی شما را بر آن ندارد که به آنها ظلم کنید . این آیه در کدام سوره است و آیا آن را حفظ هستید؟ به یاد نداشتم ، وگفتم از کشف الآیات می توان استفاده کرد. آن را پیدا کرد : ولا یجرمنکم شنآن قوم علی الا تعدلو اعدلوا هو اقرب للتقوی-[مائده-8] و گفت میخواهم دستور بدهم این آیه را بر سر در دادگاهای انقلاب بنویسند و در جریان محاکمات ، اصول آیین دادرسی را رعایت کنند . ما آنوقت که در دادگاههای رژیم شاه محاکمه میشدیم اعتراض داشتیم که چرا آیین دادرسی در مورد ما اجرا نمی شود . حالا خودمان باید اصول آن را از جمله علنی بودن و حضور مردم و حق تععیین وکیل مدافع رعایت کنیم .» فارسی در پاسخ بازرگان سخن انقلابیون را بیان میکند:« گفتم : ولی از یاد نبرید که متهمان ، مجرمان کهنه کار و شناخته شده ای هستند[...]هرجور هم آنها را محاکمه کنید باز هم محافل به اصطلاح حقوقی وسیاسی غرب ، از بی عدالتی ما و بیگناهی آنها حرفها خواهند زد و ما را محکوم خواهند کرد!» [زوایای تاریک –چاپ اول-ص 381] آقای کشتگر به یاد دارند که بعدها« انقلابیون مقتدری نظیر ایت الله خلخالی» با همان گروه های تند و تیز چه کردند.
نمونه دیگر این رفتار شگفت انگیز با سیاستمداران ، ماجرای مرحوم مصدق است . در آن دوره نیز گروههای مختلفی با رویکردهای گوناگون انتظاراتی از مصدق داشتند که چون برنامه او چیز دیگری بود ، امکان انجام آن خواستها نبود وبه همین دلیل کینه ورزی با وی آغاز شد و مصدق سمبل اشرافیت پوسیده ومحکوم به زوال ایران گردید ! از یک طرف برخی خواهان اعلام جمهوری شدند و از طرف دیگر گروهی حکومت اسلامی خواستند.
آقای کشتگر نوشته اند:« آنچه باعث شگفتی است پیوستن محمد خاتمی به گروه تلخ کامان(از جایزه عبادی) است.[...] خاتمی پس از 4 روز سکوت، درپاسخ به پرسش خبرنگار ایلنا که می گوید چرا در این مورد حرفی نزده اید می گوید مگر باید درباره هر اتفاقی حرف زد؟ و این یعنی آن که خاتمی اهمیت این جایزه را از پیروزی ایران در یک مسابقه ورزشی نیز که بارها نسبت به آن موضع گیری فوری کرده است کم اهمیت تر می داند [...] او نیز در بی اهمیت جلوه دادن جایزه صلح نوبل، اعطای آن را به انورسادات و جیمی کارتر گوشزد می کند. و چه ننگی برای خاتمی از این بزرگ تر که روزی با رای این ملت و یک دنیا امید به ریاست جمهوری برگزیده شد و حالا امروز در پایان غم انگیز دوران خود در همراهی با ارتجاع حاکم وظیفه بی اثر کردن اعطای جایزه نوبل صلح به خانم شیرین عبادی را برعهده گرفته است[...]برای خاتمی و برای رایی که ملت به او داد متاسفم.»
اما خاتمی در سخنانی که روز 22مهر گفت ، تنها همین سخنان نگفته بود : از گزارش BBC بخش های دیگری را نقل میکنم :« آقای خاتمی، خانم عبادی را از خانواده ای مذهبی توصيف کرد و گفت: اميدوارم وی کاملا به منافع جهان اسلام و ايران توجه داشته باشد و به هيچ وجه اجازه ندهد که از اين موقعيت به دست آمده سوءاستفاده ای شود.رييس جمهوری ايران گفت که مردم ايران از موفقيت وی احساس افتخار می کنند و از اين جايزه بايد به عنوان وسيله ای برای صلح و آشتی و پيشرفت ايران استفاده شود.[...] او ضمن ابراز خشنودی از اعطای جايزه صلح نوبل به شيرين عبادی همچنين گفت: هيچ انسانی نيست که از موفقيت هم وطن خود خوشحال نشود و من نيز از اين که يک هم وطن ما موفقيتی کسب کرد، خرسندم.»[- BBC سه شنبه 14 اکتبر 2003] آیا این سخنان به معنی ابراز خرسندی خاتمی از در یافت جایزه نوبل صلح توسط عبادی نیست؟
تصور نمیکنم کسی که تحولات ایران را از نزدیک پیگیری می کند دریافت این جایزه توسط خانم عبادی را بی اهمیت بداند. سخن خاتمی در این باره البته قابل نقد است .اینکه چرا پیام تبریکی برای خانم عبادی نفرستاده نیز قابل نقد است . اینجانب هم معتقدم که ضرورت داشت رئیس جمهور دراینباره موضع گیری مناسبی کند. مگر نه اینکه خاتمی وقتی ماندلا جایزه صلح نوبل را برنده شد ، برایش پیام فرستاد ؟ پس چرا در آن زمان از سیاسی بودن این جایزه وبی اهمیتی آن سخنی نگفت؟
در اینباره انتقاداتی به خاتمی وارد است ، اما آیا این رفتار او مستحق چنین نقدی است که موضعش را « ننگ» بدانیم و برای مردم متاسف باشیم که چرا به او رای داده اند؟ شش سال چالش نفس گیر در عرصه قدرت ایران که دستاوردهای آن چشمگیر بوده است به دلیل این که خاتمی نوبل صلح را بی اهمیت میداند به باد می رود؟
آقای کشتگر که سالیانی است در ایران نبوده اند شاید دستاوردهای حضور خاتمی در عرصه سیاسی را به اندازه یک فرد ساکن ایران لمس نکنند . لیکن جهت یاد آوری به ایشان می توان پرسید ؛ پیش از ریاست جمهوری خاتمی اگر کسی به دلیل عقایدش به زندان می رفت ، آیا صدایش را کسی می شنید؟ تقی رحمانی از سال 1365 تا 1376 حدود یازده سال در حبس بود ، اما آیا به اندازه سه ماه زندان سازگارا یا رضوی فقیه کسی اعتراض کرد ؟ آیا کسی دانست که او در زندان است ؟ اینکه خاتمی به عنوان رییس جمهور به بازداشت مخالفان فکری اعتراض می کند و برای پیگیری اوضاع آنان دولت را مامور میکند – حتی اگر به نتیجه نرسد – مگر دستاورد کمی است؟ در زندگی اجتماعی مردم نیز چنین روزنه هایی که امروز هست وجود نداشت . آیا مردم حتی در پوشیدن لباس خود نیز تابع الگوهای خاص نبودند؟ فراموش نمی کنم که یکی از دوستان ما به دلیل پوشیدن لباس سفید مورد ضرب و شتم قرارگرفت. حتی فرض کنیم که این جایزه در آن دوران به خانم عبادی داده می شد ، آیا دوستدارانش می توانستند تجمعی چند هزار نفری برگزار کنند ؟ آیا شفاف شدن بالانس واقعی عرصه قدرت و نمایان شدن امکان یا عدم امکان رفورمیسم درونی دستاورد کمی بوده است؟ حساس شدن عرصه عمومی به خواستهای دموکراتیک و روشهای مسالمت آمیز گردش قدرت که امکان خروج تاریخی از چرخه خشونت را فراهم میکند، آیا کم دستاوردی است؟ گسترش اطلاعات و افشای بسیاری از جنایتها و رانتها نیز در همین دوره بدست آمد.
مگر قرار است که در پیگیری مسالمت آمیز و دموکراتیک آرمانهای ملی ظرف 6 سال ، چه شاهکاری اتفاق افتد که اکنون نیفتاده است ؟ از طرفی مگر نه اینکه پروژه خاتمی ، اصلاحات در چارچوب قانون اساسی بود و این مساله را بارها اعلام کرد ، پس آیا نباید سطح انتظارات از او محدود به همین حدود باشد ؟ همچنین خاتمی یکی از مدیران ارشد در همین ساختار سیاسی بوده و اتفاقا مدیریتی طولانی هم داشته است . این مسا له هم که مخفی نبود و به این ترتیب چگونه میتوان از او انتظار تحولات ساختاری داشت؟
رسم شده است که همه در یک دوره تاریخی کوتاه مدت ، دل به کسی می بندند و انتظار ساختن بهشت موعود دارند و اگر چنین نشد افسوس می خورند و کنار می کشند ویا استراتژی –و نه تاکتیک - جدیدی می جویند . اما امروز به جای استراتژی « پیگیری مسالمت آمیز دموکراسی» چه چیز دیگری می توان گذاشت ؟ و اگر نمی توان ، چرا گامهای اول این استراتژی و سالهای اولیه تمرین آن به این سرعت نفی می شود؟آیا عملکرد 6 ساله خاتمی و تلاش وی در جهت پیشروی آرام و کم هزینه دموکراسی صرفا به دلیل یک خطای احتمالی باید فراموش شود؟
آنچه در رفتار سیاسی نخبگان در قرن اخیر به چشم می خورد نفی گذشته تاریخی است . وقتی یک پروژه به نتیجه مورد نظر نمی رسد یا شکست می خورد ، به نفی کامل گذشته می پردازند وبگونه ای سخن می گویند که گویی بدون هویت تاریخی میباید از صفر شروع کنیم .اما این روش با توجه به تاریخ گذشته نتیجه معکوس داشته است . در یک خلا ء تاریخی امکان تکرار اشتباهات گذشته از یک سو و شبیه سازی تاریخی به جای کسب تجربه تاریخی از سوی دیگر وجود دارد . ما تا کی فرصت تکرار و شروع از نقطه صفر را داریم ؟

[چرا کام خاتمي از اين جايزه شيرين تلخ است!علی کشتگر]