گذر الهه آب از ميان قرص آتش، روزنامه شرق

گروه علم، سليمان فرهاديان: ديروز (سه شنبه ۱۹ خرداد ۸۳) يكى از نادرترين پديده هاى نجومى رخ داد و بسيارى از علاقه مندان به نجوم در سراسر جهان و از جمله ايران را مجذوب خود ساخت.اين پديده كه «گذر زهره» نام دارد به معنى عبور اين سياره از مقابل قرص خورشيد است و آخرين بار در ۱۲۲ سال پيش روى داده بود.

از آنجايى كه اين پديده به ندرت رخ مى دهد، بسيارى از سازمان ها و نهادهاى علمى سراسر جهان از مدت ها پيش خود را براى بهره گيرى از آن آماده ساخته بودند و هيچ كدام از علاقه مندان نيز نخواستند اين فرصت را از دست بدهند، چرا كه براى رؤيت مجدد آن بايد ۱۲۰ سال ديگر منتظر ماند.

• وقوع پديده گذر

گذر يك سياره به معنى عبور يك سياره از مقابل صفحه خورشيد است. همان طور كه امكان دارد در بعضى شرايط ماه جلوى صفحه خورشيد قرار گيرد و پديده خورشيدگرفتگى (كسوف) را به وجود آورد اين امكان نيز وجود دارد كه دو سياره عطارد و زهره (كه فاصله شان با خورشيد كمتر از زمين است) مقابل خورشيد واقع شوند، با اين تفاوت كه ماه به رغم اندازه كوچك تر خود نسبت به اين سيارات، به دليل آنكه بسيار به زمين نزديك است، مى تواند قرص كامل خورشيد را بپوشاند، اما اين سيارات به دليل دور بودن و داشتن اندازه زاويه اى كوچك فقط به صورت يك لكه سياه درون قرص خورشيد ديده مى شوند. بهترين روش براى رؤيت لكه سياه زهره در قرص خورشيد استفاده از تلسكوپ مجهز به فيلتر است.

گذر زهره از ساعت ۴۵/۹ دقيقه آغاز شد و تا ۵۲/۱۵ دقيقه ادامه داشت، يعنى كل پديده گذر حدود شش ساعت به طول انجاميد. با توجه به شكل دايره اى و همچنين اندازه ظاهرى زهره و سرعت حركت آن در سطح خورشيد كه طى شش ساعت به اتمام مى رسد به آسانى مى توان لكه زهره را از ساير لكه هاى خورشيدى تشخيص داد. در عين حال براى رصد زهره مشكلات متعددى نيز وجود دارد از جمله وقوع پديده «قطره سياه». در اين پديده سياره زهره هنگامى كه بر سطح داخلى خورشيد مماس است، كشيده شده و به صورت يك قطره (و نه دايره) ديده مى شود. از ديگر پديده هايى كه حين وقوع گذر رخ مى دهد تشكيل حلقه اى نورانى به دور سياره زهره است كه به دليل وجود جو در جدار اين سياره رخ مى دهد و مانع اندازه گيرى زمان دقيق پديده گذر مى شود.

• زمان وقوع پديده گذر

گذرها هنگامى روى مى دهند كه عطارد و زهره از بين زمين و خورشيد عبور كند. هر چند اين پديده به طور مداوم روى مى دهد، اما معمولاً زهره بالاتر يا پايين تر از قرص خورشيد قرار مى گيرد. گذرها وقتى روى مى دهند كه زمين، زهره و خورشيد درست روى يك خط قرار گيرند. اگر صفحه حركت مدارى زمين منطبق بر صفحه مدارى زهره بود، مى شد هر يك سال و نيم اين پديده را مشاهده كرد. اما صفحه هاى مدارى زمين و زهره با يكديگر زاويه كمى مى سازند به همين دليل پديده گذر زهره به ندرت اتفاق مى افتد. اين پديده در يك دوره هشت ساله دو بار اتفاق مى افتد و تا ۱۲۰ سال ديگر روى نخواهد داد. آخرين گذر در سال ۱۸۸۲ ميلادى رخ داد و گذرهاى بعدى در ۲۰۱۲ و ۲۰۱۷ روى مى دهد.

• آشنايى با زهره

زهره دومين سياره منظومه شمسى و به زمين بسيار نزديك است. تركيب اجزاى تشكيل دهنده آن به زمين شباهت دارد. اما همانند زمين قمرى ندارد. ولى فشار جو در زهره بسيار بالاست و قسمت اصلى آن را گاز دى اكسيد كربن تشكيل مى دهد (يكى از مهم ترين گازهاى گلخانه اى) به همين دليل دماى آن بسيار بالاست و به حدود ۴۸۰ درجه مى رسد. جو آن پوشيده از ابرهاى متراكم گوگردى است و در سطح آن باران هاى اسيدى مى بارد. به همين دليل احتمال وجود حيات در آن بسيار بعيد است. به نظر مى رسد زهره كه پس از خورشيد و ماه درخشان ترين جرم آسمانى است و از گذشته هاى دور نماد زيبايى بود، باطنى خشن تر از ظاهر دلفريبش داشته باشد. زهره از چند لحاظ ديگر نيز جالب توجه است: اول آنكه هر روز زهره ۲۴۳ روز زمينى طول مى كشد اما يك سال آن ۲۲۴ روز زمينى يعنى هر روز زهره بيش از يك سال طول مى كشد. ديگر آنكه جهت حركت زهره به دور خودش برخلاف جهت حركت مدارى اين سياره به دور خورشيد است و از اين لحاظ با تمام سياره هاى منظومه متفاوت است.

• دلايل اهميت پديده گذر

از جمله مهم ترين دلايل اهميت اين پديده كميابى آن است. گذشته از آن وقوع اين پديده منشاء پيشرفت هاى زيادى در علم نجوم بوده است. از جمله آنكه فاصله زمين تا خورشيد كه واحد نجومى نيز ناميده مى شود و يكى از كميت هاى مهم اخترشناسى است، اولين بار با رصد گذر زهره اندازه گيرى شد. اين نكته كه زهره همانند زمين داراى جو است نيز با رصد زهره مشخص شده است. امروزه با توجه به گسترش فوق العاده علم و فناورى ديگر از رصد اين پديده براى به دست آوردن دقيق مقدار واحد نجومى استفاده نمى شود، اما اين پديده همچنان جذابيت خود را برى فعاليت هاى آموزشى همانند اندازه فاصله زمين تا خورشيد، قطر خورشيد و قطر زهره حفظ كرده است.اولين كسى كه وقوع گذر را پيش بينى كرد، ادموند هالى اخترشناس برجسته بود (دنباله دار هالى نيز به اسم اين دانشمند نامگذارى شده است.) اما وى در سال ۱۷۴۲ درگذشت و نتوانست گذرهايى كه مطابق پيش بينى وى در سال ۱۷۶۱ و ۱۷۶۹ روى داد، رصد كند.

يرمياهوراكس در ۱۹۶۳ با همكارى دوستش توانست گذر زهره را رصد كند و اين اولين گزارش از پديده است، هر چند پوريا ناظمى، منجم آماتور كشورمان مدعى است ابن سينا در فصلى از بخش طبيعيات كتاب شفا، دلايلى مبنى بر امكان گذر عطارد و زهره از مقابل قرص خورشيد ارائه كرده است و پس از آن خاطرنشان ساخت كه شخصاً زهره را به صورت لكه اى روى سطح خورشيد ديده است. با توجه به تبحر ابن سينا در نجوم و رصد پديده هاى آسمانى و وقوع يك گذر ۵ سال پيش از درگذشت وى، اين احتمال تقويت مى شود.