 |
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
||
|
||||||
 |
 |
 |
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
||||||
|
|
|
|
|||
ارتش و سياست در ايران :
ارتش در دوره رضا پهلوى :
ارتش مدرن ايران حاصل نوسازى پس از مشروطيت در درون حكومت رضا شاه بود . نطفه اوليه ارتش از تركيب قواى موجود بويژه بريگاد قزاق و بريگاد مركزى تشكيل شد . نخستين تشكيلات ارتش در دوران رضا شاه شكل گرفت و در همين دوران ، بودجه نيروهاى نظامى حدود يك سوم بودجه كل كشور بود .
در حكومت رضا شاه ، ارتش بطور غير مستقيم قدرت سياسى را در دست داشت و نماينده گرايش نوسازى و يكى از اهرمهاى قدرت دربار بشمار مى آمد . سلطه شخص رضا شاه بر ارتش مانع از استقلال عمل ارتش در دوران رضا شاه مى گرديد . ارتش در اين دوران بزرگترين وسيله اعمال فشار در ايران بود و رضا شاه موجوديت خود را مديون نظاميان ميدانست . او سعى داشت ارتش را غير سياسى كند . استوارى ارتش قائم به شخص رضا شاه بود .
ارتش در دوره محمد رضا پهلوى :
در دوره محمد رضا شاه ، شاه نهايت حساسيت و مراقبت را از خود نشان ميداد تا ارتش را از سياست دور نگه دارد ؛ اما در مواقع بحرانى سعى ميكرد با توسل به افراد نظامى كشور را از بحران نجات دهد و پس از رفع بحران آنان را حذف مينمود .
ايران اگر چه يك دولت پراتوريان بود ؛ ولى اين دولت بدون يك ارتش پراتورين عمل ميكرد بطور كلى نظاميان على رغم ضعف و نبود نهادهاى سياسى مؤثر نتوانستند يك نقش سياسى مستقلى را براى خود كسب نمايند و كسانيكه سعى داشتند پايگاه مستقلى را براى خود كسب نمايند ، بطريقى از بين ميرفتند . بسيارى از افسران كه از نظر سياسى مهم يا خطرناك بودند بازداشت شدند . تعدادى سرلشگر و سرهنگ پيش از موعد بازنشسته شدند ؛ كه بعنوان نمونه ميتوان به ژنرالهايى همچون فريدون جم ، عبد الحسين حجازى ، بهرام آريانا اشاره كرد .
در زمان محمد رضا شاه بطور كلى صحبت كردن راجع به سياست و مسائل مملكتى و بيان واقعيتها جرم محسوب ميشد . او در مصاحبه اى بيان كرد كه : ما در ايران يك قانون بى چون و چرا داريم و آن جدايى تغيير ناپذير نيروهاى مسلح از سياست ميباشد .
او براى دور نگهداشتن ارتش از سياست تاكتيكهاى مختلفى بكار ميگرفت ؛ از جمله آنها اين شيوه بود كه از آنها در رأس سازمانها و مؤسسات خود استفاده ميكرد تا بر عليه او برنخيزند : بسيارى از وزرا در دوره او از ميان نظاميان انتخاب ميشدند كه ميتوان به سرلشگر على رياضى بعنوان وزير فرهنگ ، سرلشگر محمد فيروز وزير راه ، سرلشگر فرج الله آق اولى بعنوان وزير كشور و ... نام برد .
شيوه دوم ايجاد وفادارى در آنها از طريق مزاياى مادى كه در اختيارشان قرار ميداد : از جمله دادن يارانه و آموزش رايگان براى فرزندان آنها ، ايجاد فروشگاههاى اتكا ، وارد كردن كالاهاى لوكس بدون عوارض و افزايش حقوق آنان .
در سالهاى آخر دولت پهلوى وقتى شاه دچار بى ارادگى گشت و حمايت خارجى خود را از دست رفته تلقى نمود ؛ همين احساس ضعف در صفوف ارتش رخنه كرد و در نهايت فروپاشى ارتش را به همراه داشت .
سپهبد مقدم رئيس ساواك معتقد بود كه شاه بعلت دو دلى و ترديد در مقابله با مردم در سال 1357 هر گونه ابتكار عملى را در مقابله با انقلابيون از آنان گرفته بود . ارتشبد طوفانيان در كتاب " مثل برف آب خواهيم شد " اعلام داشت : ما يك عمر مبارزه سياسى نداشتيم الان هم من بلد نيستم . لذا پس از خروج شاه از ايران تكيه گاه ارتش فرو ريخت و ژنرال هايزر كه به منظور نگهداشتن ارتش و كودتاى نظامى به ايران آمده بود نتوانست كارى صورت دهد و در خاطرات خود بيان ميكند : گر چه فرماندهان ارتش دائما از كودتا حرف ميزدند لكن هيچ از آن نمى دانستند ؛ فرماندهان نظامى ايران كاملا درمانده بودند . پس از رفتن هايزر در 15 بهمن 1357 احساس ناتوانى در فرماندهان به اوج خود رسيد و در 22 بهمن 1357 تصميم گرفتند در مقابل انقلاب تسليم شوند و در نتيجه ارتش اعلام بى طرفى كرد و انقلاب به پيروزى رسيد .
در يك نتيجه گيرى كلى ميتوان حكومت ايران در دوران پهلويها را از نوع حكومتهاى كشورهاى تحت حمايت نظاميان ناميد ؛ زيرا در اين نوع رژيمها بويژه در مواقع بحرانى پشتيبانى نظاميان كار ساز ميباشد و قطع اين حمايت ، سقوط نظام را بدنبال خواهد داشت .
پايان
منابع بيشتر مورد استفاده قرار گرفته :
1 – تقريرات درس ارتش و سياست جناب آقاى استاد رضا دلاورى
2 – جامعه شناسى سياسى نوشته دكتر حسين بشيريه
