روشنفکران دينی، ادوارد شيلز‎، بخش نخست، برگردان: محمدسعيد حنايی کاشانی، روزنامه ايران

روشنفکران (intellectuals) اشخاصی هستند که آثار فکری (intellectual Works) پديد می آورند يا سخت به مطالعه آثار فکری می پردازند. آثار فکری مجموعه های منسجمی از هيأتهای نمادی است که به بحث از ويژگيهای جديد يا نهايتاً مهم عالم و زمين و انسانها اختصاص دارد. اثر فکری با ارتباط منطقی و هويت ذاتی دستمايه اش وحدت می يابد و به صورتی عرفی (Conventional) ارائه می شود.
آثار فکری دينی (religious intellectual works) آن آثاری است که به بحث از قوای متعالی و تجليات لفظی و جسمانی و الهامی آنها اختصاص دارد. اين آثار به بحث از روابط قوای متعالی با متونی اختصاص دارد که مقدس شمرده می شوند و ازنفوذ قوای متعالی در تکوين و اداره عالم، در زندگانی و تقدير بشری و در هنجارهايی بحث می کنند که عمل انسانها را هدايت می کند.
فعاليتهای دينی، هم فکری و هم عملی (يعنی، اعمال دينی) هدفشان پديد آوردن يا حفظ کردن حالتی از اعتقاد است که شامل رابطه ای با قوای متعالی است. فعاليتهای فکری دينی، با تجسم بخشيدن به اين حال خاص يا اعتقاد، رسيدن به شناخت و انتقال دادن آن يا فهميدن قوای متعالی و تجليات آنها را مقصود دارند.
رسيدن به حال دينی شامل اعتقاداتی از قبيل انجام دادن شعائر فريضه دانسته شده، سردادن سرودهای مقدس، ذکرگويی و خوردن و بسودن و حمل کردن اشيای متبرکه است. اينگونه فعاليتهای عملی دينی متصل با مؤلفه های نمادی است و لذا عميقاً مرتبط با فعاليتهای دينی فکری است که هيأتهای نمادی و زيربنايی آنها را ساخته اند. ايضاح فکری معنای فعاليتها و متعلقات دينی عملی رابطه ای عميق ميان سپهرهای فکری و عملی فعاليت دينی را به وجود می آورد .
اما مجموعه های اعتقادات و اعمال دينی فرق می کنند، از اين حيث که اعتقادات و اعمال تا چه اندازه پرداخت شده و عقلی شده اند. اديانی که در حول متون مقدس ساخته شده اند بيشتر مستعد طيفی پرداخت شده از تأويلات اند تا آن اديانی که هيچ متن مقدسی ندارند. اين تأويلات پرداخت شده تنها براساس مطالعه طولانی و مفصل روشنفکران دينی ممکن است که آن آثار فکری دينی را مطالعه می کنند که اساس مجموعه اعتقادات امت است و [براين اساس] آثار خودشان را پديد می آورند.
اديان «ابتدايی» و اديان «جهانی». همه امتها، يعنی امتهای دارای اعتقادات و اعمال دينی مشترک، روشنفکر نمی پرورند يا متکی به روشنفکران نيستند. اکثر اين اديان بدون روشنفکران ، اديان ابتدايی اند، يعنی، اديان جوامعی که خود را با محل و دودمانی تعريف می کنند که هيچ متن مکتوبی شامل انديشه های بنيادی آنها نيست. اينگونه اديان اعتقادات و شعائر دارند، اما تعاليم [doctrines] ندارند. اعتقادات دينی اين اديان متمرکز بر ربوبيتهای محلی و موقتی و کارکردی باقی می ماند. شعائر آنها اغلب رمزپردازی شده اند چنانکه درخصوص دين رومی صادق است و آنها گاهی روحانيان را به منزله اقشار حرفه ای متمايزی بسط داده اند، اما هيچ کتاب مقدسی نداشته اند و به طور کلی هيچگونه روشنفکران دينی برای ساختن تعاليمی نداشته اند که به تمامی مرتبط با رعايت شعائر آنها باشد. جوامع بزرگتر و متفاوت تری که به طرفداری از اديان ابتدايی شان ادامه داده اند، روشنفکرانی به وجود آورده اند از جمله روشنفکران دينی، اما اين دسته از روشنفکران هيچگونه نقش کليسايی نداشته اند. در اين جوامع، از قبيل جوامع يونان و روم، ساختن نظريه های کلامی ـ فلسفی به غير روحانيانی واگذار شده بود که نظريه هايشان در بيرون از قلمرو عمل و نفوذ دينی باقی ماند.

اما، هم در نظر و هم در عمل، خط فاصل اديان ابتدايی از اديان «جهانی» ["World" or "Universal" religions]، يعنی اديان تعليمی که تعاليمشان را با کار روشنفکران دينی کسب کرده اند، به طور دقيق قابل ترسيم نيست. دين ابتدايی در اصل می توانست قوام فکری بيابد. خدايان اساطيری اين اديان اين امکان را داشت که صورت عقلی بيابد و شعائرش دلالت آشکارا متعالی تری بدهد و رهبردهای جادويی آن تأويل رمزی و صريحتری بيابد. اديان جهانی از اديان ابتدايی که بومی مناطق خود بودند يا به مناطق آنها وارد شدند، بسيار چيزها گرفته اند، ولی هيچ يک از اديان ابتدايی که بومی مناطق ظهور يا ورود اديان جهانی بودند، نتوانستند بدون متون مقدس و بدون روشنفکرانی که از اين متون تعاليمی بسازند، به اديان جهانی تبديل شوند.
تعليم. اديان جهانی در وهله نخست اديان تعليمی [doctrinal religions] بوده اند که در آنها اصول [articles] تعريف و رعايت شعائر تجويز می شود و اعتقاد و التزام به رعايت شعائر لازمه مؤمن بودن به آن دين است. آيين بودا و مسيحيت و اسلام بی هيچ قيد و شرطی از زمره اين اديان اند. آيين کنفوسيوس هيچ قيد و شرط ابتدايی ندارد: ورود به اين آيين برای همه کسانی که می توانند متون باستانی مطالعه کنند، مجاز است. در آيين هندو، شخص در اصل با زاده شدن در «کاستی» هندوست که هندوست، اما آيين هندو نيز دينی است متمرکز در حول متون مقدس و شعائر فريضه دانسته شده در متون مقدس. بدين لحاظ، آيين يهود نيز در موضعی حاشيه ای است. آيين يهود نيز يقيناً تا آنجا که سنتی مندرج در متنی مقدس و پرداخت شده با کمک تفسير دارد، دينی دارای تعاليم است، اما آيين يهود دينی ابتدايی نيز هست: يهودی کسی است که از والدين يهودی زاده شده است. با اين وصف، هر دو اين اديان جهانی، با وجود اين عنصر ابتدايی، جايگاهی برجسته را برای روشنفکران دينی روا شمرده اند.

اگرچه اديان جهانی، وقتی حاکم شدند، مؤمنان خود را از ميان نوادگان مؤمنان کنونی شان می گيرند، برای اينکه انتقال و گسترش واقع شود، بايد تعليمی وجود داشته باشد که مستعد ساده سازی و شرح است. حتی اگر بنيانگذار آن دين، به تعبير ماکس وبر، بيشتر پيامبری «اسوه» ["exemplary"] است تا پيامبری «اخلاقی» ["Ethical"]، اين اسوه سازی [exemplification] بايد به تعاليمی شرح پذير و آموختنی به منزله شرط بسط و گسترش آن تبديل شود. تعليم در آثار فکری تحقق می يابد و ساختن اين تعليم دستاورد روشنفکران دينی است.
اديان ابتدايی با جنبش هوادارانشان به صورت منطقه ای گسترش يافته اند، اما تا آن حد گسترش نيافته اند که به دين تمامی جوامعی تبديل شوند که بومی آن جوامع نبودند. آنها چون هيچ تعليمی نداشتند، نتوانستند به اديان جهانی تبديل شوند.
تأليف آثار مکتوب و شرح و تفسير و نظرورزيهای نظام وار روشنفکران دينی نفوذی به اديان ابتدايی نتوانسته است به آن دست يابد. اعتماد به نفس مروجان اديان جهانی در درون و در بيرون جوامع خاستگاهشان، تا اندازه ای مبتنی بر آگاهی جمعی از مشارکت در نظامی از اعتقادات بوده است که به پرسشهای نهايی و مبرم پاسخ می دهد. برای هواخواهان اديان بی تعليم بر پا ايستادن در برابر بيانيه ها و نکوهشهای نيرومند دينی جهانی که واجد تعليمی پرداخته شده و عقلی شده بود، دشوار بود. به نيروی فرهمند بنيانگذار نبوی و متن مقدس او نيروی فرهمند و اقتباسی تعليمی پرداخته شده افزوده شد که فره ی متمرکز و شديد بنيانگذار دين را گسترش داد. اديان ابتدايی محلی در برابر گسترش اديان جهانی از مراکز خاستگاه خود به بيرون رانده شدند.
اديان جهانی، بر خلاف اديان ابتدايی، در برابر بسط و گسترش يکديگر مقاومت کرده اند. به طور نمونه، چينيها با نگرشهای روشنفکرانه پرداخت شده آيين کنفوسيوس و آيين بودا در برابر استدلال فکری مسيحيت حصار کشيدند. گسترش اديان جهانی در وهله نخست به قيمت از ميان رفتن اديان ابتدايی تمام شده بود که هيچگونه عقلی سازی فکری مهمی برای مقاومت در برابر حملات يک دين جهانی روشنفکرانه پرداخت شده نداشتند. در هنگامی که اديان جهانی گسترش يافته بودند، اديان ابتدايی، به منزله موجوداتی محسوس، تقريباً از صفحه روزگار محو شده بودند. بقای آنها در درون گسترش اين اديان تنها به واسطه جذب بدون تصديق شان بود. سنتهای اين اديان چندان نيرومند بود که به صورت ناقص باقی بماند، اما آنها چندان که بايد صورت عقلی نيافته بودند تا قادر باشند به منزله کلهايی شناختنی باقی بمانند.
سنت و ابتکار. نگرشی ايجابی نسبت به سنتی خاص ذاتی فعاليتهای روشنفکران دينی است، چون آنها مدعی انتقال مجموعه ای از اعتقادات به آينده اند که مبتنی بر آن چيزهايی است که به بنيانگذار دينشان وحی شده است، يا متنی مقدس به طور الهی به وجود آمده است يا هر دو. روشنفکران دينی ملتزم به سنتی اند که با کمی کاهش استمرار قداست لحظه يا دوره بنيانگذاری دين در گذشته است. همه حقايق بعدی بايد به طور اثبات پذيری پيوسته با آن واقعه مقدس گذشته يا توالی وقايع باشند.
در اديان جهانی ابتکار [Originality] تنها برای بنيانگذاران دين يا برای متون مقدسی جايز است که در آنها بنيانگذار دين به منزله صدای قدرتی متعالی عمل می کند. اين برداشت از قداست مبتکرانه مجموعه ای از کتابها هيچگونه ابتکار بعدی روشنفکران دينی را به رسميت نمی شناسد، روشنفکرانی که مسؤوليت گسترش و تفسير و تأويل اين کتابها را خود به عهده می گيرند.
ابتکار پيامبرانه ـ فرهمند، بنيانگذارانه و تجديد کننده ـ در اکثر اديان جهانی تصديق می شود. ابتکار عقلی کننده در تأويل و تفسير به منزله ابتکار تصديق نمی شود، ولی ابتکار در درون سنتهای آيين بودا و در کار خاخامها يا ربانيون يهودی و متکلمان کليسای کاتوليک و پروتستان و صاحبان مذاهب و متکلمان اسلامی و فيلسوفان هندی رخ می دهد، اما اين ابتکار، ابتکار شمرده نمی شود. از اين ابتکار يا به منزله ايضاح تعليم بدون تغيير بحث می شود يا به منزله بدعت رد می شود. علاوه بر عقلی کردن ابتکار در تأويل و تفسير، در اديان جهانی ابتکار عارفان و صوفيانی وجود دارد که در عين قبول اکثر اصول اساسی دين، از فشارهای تعليم کلامی و عقلی شده دين و شعائر روزانه آن می گريزند.
روشنفکران دينی [religious intellectuals] از روشنفکران دنيوی يا غير دينی [secular intellectuals] که آثار علمی و ادبی و هنری پديد می آورند و اين آثار گويای خلاقيت يا ابتکار آنان دانسته می شود، دارای خلاقيت يا ابتکار کمتری نيستند. از آنجا که معنای متن مقدس بديهی و آشکار نيست، تأويل و تفسير لازم است. تأويل و تفسير به قصد تشخيص معنای «حقيقی»، يا از پيش موجود، متن مقدس است. کشف موفقيت آميز اين معنای «حقيقی» نبايد چيزی علاوه بر دانش موجود درک شود، بلکه بايد به معنای اظهار دوباره و تأييد حقيقتی از قبل موجود درک شود. با اين وصف، در واقع در درون سنت به ميزان معتنابهی از ابتکار می توان دست يافت.