 |
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
||
|
||||||
 |
 |
 |
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
||||||
|
|
|
|
|||
مقدمه
حقوق مدنی (۱) از مهمترين مفاهيم حقوقی است. واژه هايی چون حرکت های حقوق مدنی، جنبش های مدنی، فعالان حقوق مدنی و... امروزه بسيار مورد استفاده قرار می گيرند. در روزنامه، کتاب ها و سخنرانی ها به آنها بسيار اشاره می شود. در پاره ای از کشورها، مثل آمريکا بخش مهمی از تاريخ معاصر آنان با اين کلمه پيوند خورده است. بسياری از قانون اساسی کشورها به عنوان حقوق مدنی هم شناخته می شوند. سازمان های حقوق بشر بر حق برخورداری از حقوق مدنی تاکيد می کنند. در اين مقاله تلاش می شود اين مفهوم و کاربرد آن در وضعيت امروز ايران بررسی شود.
مفهوم حقوق مدنی
برای تعريف حقوق مدنی بايد با يک تعريف مهم ديگر در جامعه شناسی آشنا شويم. و آن مفهوم "قرارداد اجتماعی" است. بعضی بحث کرده اند که مفهوم قرارداد اجتماعی برای اولين بار در آثار اپيکور (۲)، فيلسوف يونانی قرن سوم و چهارم قبل از ميلاد، اشاره شده است: "عدالت، از قرار داد عدم آسيب به ديگری نشات می گيرد".(۳)
اولين فيلسوف مدرنی که بر روی اين مفهوم کار کرده است، توماس هابز (۴) می باشد. در کتاب مشهور خود لوی ياتان منتشر در سال۱۶۵۱ (۵)، که به معنای غول يا هيولا است و نام جانوری در کتاب مقدس می باشد، به اين مفهوم پرداخته است. منظور هابز هم از اين نامگذاری اين بود که يک حکومت غول پيکر از اجزای مفرد بسياری در جامعه تشکيل شده است و ساختار اين حکومت و نحوه تعامل حکومت و جامعه است که مهم می باشد. هابز قرار داد اجتماعی را حقوق فردی می داند که حکومت می بايست علاوه بر حق دفاع از شهروندان، به رسميت بشناسد. توماس هابز حق شورش بر عليه قرار داد اجتماعی را نفی می کرد. اين مفهوم بعدا توسط ژان ژاک روسو و جان لاک به قرار داد اجتماعی اضافه شد.
ژان ژاک روسو(۶) در اثر بسيار مهم خود با نام "قرارداد اجتماعی يا مبانی حقوق سياسی" (۷) ، نظريه حاکميت مشروع(۸) را مطرح می کند و از دموکراسی غير مستقيم، بر اساس نظريه قرار داد اجتماعی، پشتيبانی می کند.
"قرار داد اجتماعی را می توان به اين شکل مطرح کرد: هر کدام از ما تمام قدرت خويش را در اختيار يک قدرت کلی(حکومت) قرار می دهد و در مقايسه با بدن، همه ما امتياز خاص فردی اعضای بدن را دارا خواهيم بود."(۹)
پير ژوزف برودون(۱۰) که يک آنارشيست بود و اصولاٌ اولين کسی بود که اين اصطلاح را برخود گذاشت، بر خلاف ژان ژاک روسو، نظريه قرار داد اجتماعی را نه بر اساس قدرت جمع، بلکه به عنوان قدرت و حقوق فرد، در ارتباط با فرد ديگر، مطرح می کند.
"قرار داد اجتماعی در واقع چيست؟ يک قرار داد بين حکومت ها و شهروندان؟ نه اين طور نيست. اگر اين را بپذيريم ادامه دهنده نظريه روسو خواهد بود. قرار داد اجتماعی قرار دادی است بين يک فرد و فرد ديگر، همان چيزی که جامعه را می سازد".(۱۱)
جان راولز (۱۲) در کتاب تئوری عدالت(۱۳)، بر اساس تئوری بازی در علم رياضيات، عدالت را آن چيزی می داند که افراد مسايل شخصی را کنار گداشته و به يک اشتراک همگانی دست يافته باشند.
فيليپ پتيت(۱۴) در کتاب خود به عنوان تئوری آزادی و حکومت(۱۵)، قرارداد اجتماعی را مفهومی می داند که يک طرفش حقوق حکومت است و ديگر طرف آن حقوق مردم. و هردو نسبت به هم حقوقی دارند. فيليپ پتيت بر اين نظر اصرار می ورزد که کار حکومت نگهبانی از آزادی است و حکومت های استبدادی اصولا حکومت نيستند.
براساس آنچه در بالا گفته شد حقوق مدنی را می توان حقوقی بر اساس قرار داد اجتماعی تعريف نمود.
درجه بندی حقوق
آقای کارل وازاک، استاد حقوق از کشور چکسلواکی، که بعد از اشغال شوروی، در فرانسه ساکن شده بود، در سال ۱۹۷۹ پيشنهاد کرد که حقوق بر اساس اهميت آنها به سه درجه تقسيم شوند. اين تعريف به شکل بين المللی پذيرفته شد و امروزه بکار می رود.
حقوق مدنی از لحاظ درجه بندی، همانند حقوق بشر، از حقوق درجه اول محسوب می شود.حقوقی مانند حق کار، داشتن خانه، حق بهداشت، از حقوق درجه دوم هستند. و حقوقی چون حقوق جمعی مانند حق تعيين سرنوشت و حق محيط زيست از حقوق درجه سوم هستند. (۱۶)
فرق حقوق مدنی با حقوق بشر
فرق حقوق مدنی با حقوق بشر يا حقوق طبيعی در اين نکته است که حقوق بشر همراه با تولد يک انسان با او به وجود می آيد و طبيعی است(۱۷)، ولی حقوق مدنی بر اساس توافق يک ملت است و حقوق بشر همچنين جهانی است ولی حقوق مدنی با ساکنين يک محدوده سرزمينی معنا دارد. حقوق بشر يک قرار داد اجتماعی نيستند. به منطقه خاصی هم مربوط نمی شوند.
البته اين به اين معنی نيست که مفهوم حقوق مدنی جهانی نيست. حقوق مدنی جهانی است ولی به شکل جغرافيايی تعريف می شود. يعنی اينکه به شکل جهانی چنين مفهومی پذيرفته شده است ولی تعاريف منطقه ای دارد. مهمترين اتفاقيه بين المللی در مورد حقوق مدنی جهانی در سال ۱۹۶۶ بر اساس بيانيه حقوق بشر سازمان ملل نوشته شد .(۱۸)
قوانين حقوق مدنی می توانند نوشته شده باشند، يا از قوانين کشور ديگری اقتباس بشوند و يا از رسوماتی نتيجه شده باشند.
اهميت حرکت های حقوق مدنی برای ايران
حقوق مدنی اگر شناخته شود و به طريق مناسب به کار گرفته شود می تواند بسياری از تبعيض ها را از يک جامعه بردارد. مثال خوب آن هم حرکت حقوق مدنی در آمريکا بود؛ که به تبعيض های موجود در مورد سياه پوستان آمريکا، پايان داد. خانم رزا پارک، يک روز در اتوبوس قبول نکرد که صندلی اش را به يک سفيد پوست بدهد و اين ابتدای حرکت مدنی سياه پوستان آمريکا شد.
حرکت های حقوق مدنی، البته حرکت های صلح آميز هستند. خشونت کشنده اين حرکت ها می باشد. از ديگر خصوصيات اين حرکت ها اين است که زمان می برند و در طول اين زمان رشد عميقی در جامعه پيدا می کنند.
در ايران اين حرکت های حقوق مدنی می تواند بسياری حقوق را به مليت ها بازگرداند. حکومت ها در مقابل خشونت، دست شان باز است و به بهانه امنيت ملی جنبش ها را سرکوب می کنند. ولی سرکوب کردن يک حرکت مدنی، در توانايی هيچ دولت و حکومتی در جهان نيست. مثال اش هم خانم آن سان سوچی رهبر حقوق مدنی برمه می باشد. ايشان با اينکه حبس خانگی شده اند ولی همچنان حضور دارند و شعله همچنان برپاست. حکومت ژنرال های برمه مجبور شد که به فرستاده ويژه سازمان ملل اجازه دهد که با ايشان ملاقات کنند. حکومت سرکوبگر برمه در سالهای اخير بسيار تلاش کرد که حرکت ايشان را با بمب گذاری هايی مرتبط سازد و در نتيجه اين حرکت حقوق مدنی را، حرکتی خشونت آميز جلوه دهد و در نتيجه به راحتی اين حرکت را سرکوب کند.
نافرمانی مدنی، اجتماعات اعتراض آميز صلح آميز و اعتصابات، همه گی می توانند کار ساز باشند. درست است که در ايران اعتصابات کارگری و در صنايع مختلف مخصوصا صنايع نفت به شدت سرکوب می شود ولی بازار را که می شود تعطيل کرد. همين بخش خصوصی ناچيز و سنتی می تواند پيام اعتراض آميز بسيار محکمی، خطاب به حکومت ايران صادر کند.
به جای بمب گذاری و به قتل رساندن احتمالی افراد و همچنين دادن بهانه به حکومت ايران برای سرکوب بيشتر، می توان اجتماعات اعتراض آميز را صورت داد. وضعيت ايران از رژيم آپارتايد آفريقای جنوبی از اين نظر بدتر نيست. در آن دوران رژيم آفريقای جنوبی بر مواد شيميايی کار کرده بود که فقط به سياه پوستان صدمه بزند و در صورت تجمع آنان، بتواند آنان را پراکنده سازد(۱۹) . همچنان که جنبش حقوق مدنی آفريقای جنوبی، توانست آفريقای جنوبی را وارد دوره ای جديد کند، اين امر در ايران هم ميسر است.
حرکت های اخير جنبش زنان در ايران، به خوبی نشان داد که حکومت ايران از لحاظ حرکت های حقوق مدنی بسيار آسيب پذير است. بعد از بازداشت عده زيادی از زنان شرکت کننده در اعتراض بر عليه نابرابری های جنسيتی، در مدتی بسيار کمتر از آن چيزی که در خارج از ايران تصور می شد، حکومت ايران مجبور شد آنان را به قيد وثيقه آزاد نمودند. (۲۰)
منابع
۱- Civil Right
کلمه سيويل از کلمه لاتينی سيويز به معنای شهروندان گرفته شده است. در فارسی به حقوق مدنی ترجمه شده است. ترجمه لفظی آن حقوق شهروندان است.
۲- اپيکور فيلسوف يونانی متولد ۲۷۰ قبل از ميلاد و وفات ۳۴۱ قبل از ميلاد. او غايت زندگی را خوشی و سرمستی، می دانست. مکتب فلسفی او به مدت ۶۰۰ سال بر يونان تاثير گذاشت.
۳- Social Contract Theory - Internet Encyclopedia of Philosophy
http://www.iep.utm.edu/s/soc-cont.htm#H1
۴- توماس هابز فيلسوف انگليسی ۱۶۷۹ – ۱۵۸۸. کتاب بسيار مهم ايشان لوی ياتان، تاثير بسيار مهمی در فلسفه غرب گذاشت.
۵- مصادف با شاه عباس دوم، شاه دوران صفوی. زمانی که هابس قرار داد اجتماعی را می نوشت ايشان به قندهار حمله می کرد.
۶- ژان ژاک روسو فيلسوف و روشنفکر فرانسوی ۱۷۷۸- ۱۷۱۲. افکار او بر انقلاب فرانسه تاثير مهمی گذاشت.
۷- The Social Contract, Or Principles of Political Right (1762(
۸- Popular sovereignty
۹- Jean-Jacques Rousseau, Oeuvres complètes, ed. B. Gagnebin and M. Raymond (Paris, 1959-95), III, 361; The Collected Writings of Rousseau, ed. C. Kelley and R. Masters (Hanover, 1990-), IV, 139.
۱۰- پير ژوزف برودون فيلسوف فرانسوی ۱۸۶۵- ۱۸۰۹. او اولين کسی بود که نام آنارشيست را بر روی خود گذاشت.
۱۱- Pierre-Joseph Proudhon, General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century (1851).
۱۲- جان راولز فيلسوف آمريکايی ۲۰۰۲- ۱۹۲۱. از مهمترين فيلسوفان انگليسی زبان معاصر.
۱۳- A Theory of Justice, John Rawls, ISBN-10: 0674017722
۱۴- فيليپ پتيت فيلسوف و جرم شناس ايرلندی متولد ۱۹۴۵
۱۵- A Theory of Freedom and Government (1997) ISBN: 0198296428
۱۶- The International Dimensions of Human Rights ISBN:0313233942
۱۷- جان لاک فيلسوف انگليسی ۱۶۳۲-۱۷۰۴ بر اين عقيده است.
۱۸- http://www.ohchr.org/english/law/ccpr.htm
۱۹- http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/mass/south_africa/2.html
۲۰- در نوشتن اين مقاله از ويکی پديا استفاده بسيار شد. ويکی کلمه ای است که بوميان هاوايی به کار می برند و به معنای سريع می باشد و پديا کلمه يونانی است به معنای دانش و اطلاعات عمومی.
.
http://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page
