محرم باژگونه، بهزاد كريمي (تهران)

ماه محرم يادآور شهادت امام حسين، خانواده و يارانش در كربلاست. ماهي كه نماد غم و اندوه شيعيان است. ماه عزا، ماه اشك. و آنچنان اين ماه همراه با داستان هايش، نماد هايش، شيون هايش و قهرمان آفريني هايش در دل فرهنگ ما جا خوش كرده است كه گويي هيچ نيروئي هرچقدر توانمند و قوي نخواهد توانست آن را از پوست و گوشت و خون ايرانيان شيعه جدا كند. حتي اگر در سال هاي اخير به نام دين و حكومت ديني، استبدادها ورزيدند، خون بي گناهان ريختند و زنداني و شكنجه كردند.
اما محرم نيز مانند ساير پديده ها و اتفاقات تاريخي نمي تواند دامان خود را به دور از قانون تغيير در بستر زمان نگه دارد. قانوني كه با گذشت زمان، مسائل آسماني، اسطوره اي و دست نايافتني را زميني و دست يافتني مي كند و در برابر من و شما مي گذارد. آنقدر زميني، كه بي باكانه در برابرش موضع مي گيريم، انتقاد مي كنيم و با آن مخالفت مي ورزيم.
و محرم شايد مقاومترين پديده تاريخي عصر حاضر ما ايرانيان باشد در برابر اسطوره زدائي، زميني شدن، انساني شدن و انتقاد پذير گشتن. و نتيجه ناگزير، تغيير در صورت پديده خواهد بود اگر سيرت و ماهيت پديده مقاوم باشد. اين يعني آسانترين راه تغيير، تغييري كه محمل توجيه مي يابد. توجيه زماني و مكاني و مصلحت روز .
و اينك سالگشت تغيير صورت داده شده وقايع محرم در زمانه ما حاضر است. صورتي چنان باژگونه كه گويي به سيرتي آنچنان اسطوره اي و فراانساني بند نيست، وصل نيست، رهاست از هر قيدي آسماني و البته متصل است به هزار ريشه زميني، تاريخي و بحران برآمده از گذر از مدر نيسم جهان سومي ما.
مي توان نيت و شكل باژگونه برگزاري وقايع ماه محرم را به چند دسته تقسيم كرد:
- برگزاري مراسم در داخل مساجد به عنوان قديمترين پايگاه اسلامي و محل تجمع مومنان. شامل مداحي، نوحه سرائي در دهه هاي مشخصي از ماه محرم و يا در سراسر ماه. اين مورد ساده ترين شكل عزاداري است فارغ از نيت برگزاركنندگانش و مقتل هاي راست و بيشتر دروغ بهم آميخته كه تنها و تنها براي گرياندن عزاداران توسط مداحان با سوز و گداز خوانده مي شود.
- برگزاري مراسم عزاداري در تكيه ها و هيات هاي مذهبي. تكيه ها و هيات ها را مي توان جزء پايدارترين نهاد هاي مذهبي مردم ساخته به شمار آورد. هرساله به هنگام محرم برپا و بعد از آن برچيده مي شوند و ضوابط خاص خود را دارند. گذشته از رسوخ فرهنگ پهلواني كه اين روزها بسيار كمرنگ شده است به شكل بسيار ساده اي تقسيم وظيفه شده و هركس مسئول انجام كاري مي شود. مسئول تكيه اغلب ريش سپيدي است يا بزرگ محله اي يا بزن بهادر كوي و برزني و اين روز ها البته جوانان. اين تكيه ها خود علاوه بر آنكه به تناسب موقعيت مالي حاميان و يا نذركنندگاني كه به آنها كمك مي كنند انواع گوناگوني دارد. نيت راه اندازي رمز بقاي آنها اما مي تواند در دسته بندي ساده تري مورد بررسي قرار گيرد:
الف. تكيه هايي كه بدون توجه به دلايلي كه در موارد بعدي خواهد آمد گردانندگانش تنها نيت برگزاري مراسم عزا را در سر دارند. البته بسيار محدود و معدودند حتي مي توان گفت در هر منطقه انگشت شمارند.
ب. تكيه هايي كه گردانندگانش به سود مالي از كنار آن مي انديشند ضمن آنكه عزاداري و بر سر و سينه كوفتن را مد نظر دارند. گاه تكيه ها كمك هاي فراواني از نذر كنندگانشان دريافت مي كنند. اين كمك ها اغلب شامل مواد خام خوراكي براي پخت غذا و چاي شكر و و وسائل لازم براي اداره يك تكيه مي باشد كه بنا بر استعداد جذب كمك از سوي گردانندگان ميزان آن بين چند هزار تومان تا چندين ميليون تومان متغير مي باشد. اين علاوه بر كمك هاي مالي و جنسي سازمان تبليغات اسلامي و شهرداري هاست.. كه ميزان اخذ اين كمك ها با توجه به نوع رابطه و نفوذ تكيه ها در هر يك از اين سازمان ها متغير است.
سن اغلب گردانندگان اين نوع تكيه ها كه به سود حاصله از برگزاري مراسم عزا در تكيه مي انديشند سنين ميانسال به بالا را در بر مي گيرند.
ج. تكيه هايي كه گردانندگان آنها جوان هستند. اين تكيه ها خود به سه دسته عمده تقسيم مي شوند:
1- تكايا و هيات هايي كه هسته اوليه آن از جوانان بسيجي تشكيل شده است. اينان همانند مورد الف مي انديشند . گستره اين نوع تكايا بسيار محدود است.
2- تكايايي كه به نيت رقابت تكيه با تكيه محله با محله كوچه با كوچه قوم با قوم يا فرقه با فرقه اقدام به برگزاري مراسم عزاداري مي كنند. اين نوع از تكايا تقريبا 50 الي 60 درصد تكاياي فعلي را در بر مي گيرند.
از ويژگي هاي اين نوع از تكايا اجراي مراسم عزا به شكل آشكار در قالب دسته يا گروه هاي سينه زن است. به گونه اي كه بتوانند در رقابت با رقباي خود خود را به نحو بارزتري مطرح كنند . نوع امكانات مورد استفاده در دسته هاي اين تكايا مانند دوقل طبل سنج اكو ميكروفون و حتي ارگ و نيز تعداد جمعيت عزاردار از مواردي است كه مي تواند تعيين كننده پيروز اين رقابت باشد. هرچقدر امكانات مورد استفاده در دسته به روزتر بيشتر و نوتر باشد و نيز جمعيت عزادار فروان تر باشند احتمال غلبه در رقابت و چشم و همچشمي ميان تكيه اي افزايش خواهد يافت. چشمگيرترين وسيله رقابت در اين تكيه ها اندازه و ابعاد علم و كتل و نخل است. كه گاه ممكن است در اين رقابت ها آنچنان طويل و بزرگ شود كه به سختي بتوان آن را حركت داد مگر در مسير هاي بسيار كوتاه و در آخر مجبور مي شوند با استفاده از خودرو آن را جا به جا كنند.
3- تكايايي كه نيت اصلي برگزاركنندگان جوان آن علاوه بر رقابت و چشم همچشمي بين تكيه اي جذب افراد از جنس مخالف است . تنها نگاهي به قيافه افراد جوان حاضر در اين تكيه ها و حركات كه چهره هر فردي جز يك عزادار را به ياد مي آورد كافي است تا ادعاي فوق را ثابت كند. در اين نوع از تكيه ها همه كارها به دست جوانان انجام مي شود. علاوه بر موارد ذكر شده در مورد قبل مانند امكانات تكيه يا ابعاد علم استفاده از مداحي با ضرباهنگ تند كه بيشتر با استفاده از دوقل و سنج و طبل بزرگ همراهي مي شود براي جلب توجه بيشتر افراد به كار مي رود. نگاهي گذارا به تماشاگران اين نوع از دسته ها و يا هوادارانشان واقعيت را بيشتر آشكار خواهد كرد: دختران گه گاه با دوربين هاي هندي كم يا عكاسي از هر قشري و نوعي به دنبال اين دسته ها روانند و پسران جوان حاضر در دسته همچنانكه به شدت با زنجير بر شانه هايشان مي كوبند نيم نگاه ثابتي هم به دختران حاشيه خيابان و پنجره هاي باز دارند ! اين نوع از دسته ها براي استفاده از پوشش تاريكي شب براي انجام موارد ياد شده اغلب به هنگام غروب حركت خود را از تكيه ها آغاز مي كنند و تا پاسي از نيمه شب گذشته به حركتشان ادامه مي دهند.

نمي دانم تا چه حد مي توان ادعا كنم كه تقسيم بندي بالا منطبق بر واقعيت هاي لااقل شهري همچون تهران است اما اگر نگاهي تيزبين به تكيه ها و هيات هاي مذهبي بيندازيم بدون آنكه بخواهيم سر از روابط پشت پرده و گاه پيچيده برگزاركنندگان و نيت هاي آنها در آوريم درستي ادعاي مطرح شده محرز خواهد شد. البته زمان نخواهد ايستاد صورت ها دوباره ديگرگون مي شوند و ما بايد به انتظار ظهور صورت هاي جديدتري از سيرت محرم باشيم.