دانشگاه مادر 70 ساله شد ، وقايع اتفاقيه

خبرنگار اجتماعي-پرستو دوكوهكي: «ساختمان دانشگاه تهران در زميني خارج از شهر بنا شد، سال 1313»
دكتر محمود روح‌الاميني، استاد بازنشسته جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي دانشگاه تهران در هفتادمين سالروز تصويب لايحه تشكيل دانشگاه تهران از مجلس شوراي ملي آن زمان، از شرايط روزهاي اوليه اين دانشگاه مي‌گويد: «سال 1313 اتفاق مهمي افتاد. اولين مركز جامع علمي كشور تأسيس شد و نامش را دانشگاه تهران گذاشتند. قبل‌ترش به دانشگاه مي‌گفتند: دارالمعلمين.»

فكر تأسيس مركزي براي آموزش عالي را در ايران، نخستين بار با تأسيس دارالفنون در 1230 (ه‍.ش) اميركبير به مرحله اجرا درآورد. دارالفنون گرچه توسعه نيافت اما ايرانيان را با دانش‌هاي جديد و پيشرفته اروپايي آشنا كرد. بعدها در 1307، پروفسور دكتر محمود حسابي پيشنهاد راه‌اندازي مركزي جامع را براي آموزش عالي به وزير وقت فرهنگ، دكتر علي‌اصغر حكمت در ميان گذاشت. چند سال بعد از آن با پيگيري و تلاش دكتر حسابي، لايحه تأسيس دانشگاه تهران تهيه و تقديم مجلس شوراي ملي شد. بالاخره در هشتم خرداد 1313 از تصويب مجلس شورا گذشت و در 15 بهمن همان سال دانشگاه تهران رسماً افتتاح شد.

«از همان سال 1307، اولين گروه دانشجو در دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شدند. اسم دانشگاه آن زمان دارالمعلمين عالي بود و هنوز ساختمان جديد ساخته نشده بود، اما اولين فارغ‌التحصيلان دانشگاه تهران، سال 1310 ليسانس گرفتند يعني سه سال قبل از تصويب قانون تأسيس دانشگاه.»

دكتر روح‌الاميني، افراد سرشناسي چون يحيي مهدوي، يدالله سحابي، دكتر جناب و... را از فهرست 27 نفري نخستين فارغ‌التحصيلان دانشگاه تهران نام مي‌برد و مي‌گويد: «استادها، يكي دكتر حسابي بود و چند نفر هم استاد فرانسوي مشغول به كار بودند.»

او تأكيد مي‌كند كه اين اطلاعات را از جاي ديگري نمي‌توانم كسب كنم «چون انگار بعضي از نام‌ها را نمي‌شود به زبان آورد. سانسور براي تاريخ مكتوب دانشگاه تهران مشكل به وجود آورده است، تا جايي كه جزوه‌اي در اين زمينه تهيه شده در خود دانشگاه كه فقط تاريخچه دانشگاه را پس از انقلاب نوشته است.»

جلال‌الدين همايي، عبدالعظيم قريب، بديع‌الزمان فروزانفر، پرفسور محمود حسابي، علي‌اكبر دهخدا، دكتر محمد معين، مهندس مهدي بازرگان، دكتر مصطفي چمران، دكتر يدالله سحابي، دكتر محمد مفتح، مرتضي مطهري، دكتر عبدالحسين زرين‌كوب، دكتر كريم ساعي، دكتر احمد حامي و... همه از دانشجويان و اساتيد دانشگاه تهران بوده‌اند.

چهره‌هايي نام‌آور و افتخارآفرين براي ايران.

دكتر روح‌الاميني مي‌گويد: «از سال 1324، خوابگاه دانشگاه تهران به نام كوي دانشگاه تأسيس شد. من هم كه كرماني هستم، در كوي ساكن شدم. هنوز كارت آنجا را دارم.

يادم نمي‌رود 28 مرداد 1332 را كه نظامي‌ها به كوي وارد شدند و با دانشجويان زدوخورد كردند. آن زمان مدير كوي به پشتيباني دكتر سياسي، رئيس وقت دانشگاه تهران نگذاشت نظاميان اسلحه با خود به داخل بياورند.»

مكثي مي‌كند و مي‌گويد: «در عمرم دو بار شاهد ورود نظاميان به كوي دانشگاه تهران بوده‌ام. يكي سال 1332 و يكي سال 1378.»

محوطه دانشگاه تهران از جنوب به خيابان انقلاب، از شمال به خيابان پورسينا و از شرق و غرب به خيابان‌هاي قدس و 16 آذر محدود است و در سال 1313 در مساحتي به وسعت 21 هكتار تأسيس شد. در سال 1370 دانشكده‌هاي پزشكي، دندانپزشكي و داروسازي از دانشگاه تهران جدا شدند و دانشگاه علوم پزشكي تهران را تشكيل دادند.

به گفته دكتر روح‌الاميني، دانشكده پزشكي، اولين دانشكده در اولين دانشگاه ايران است.

مركزيت علمي و آموزشي دانشگاه تهران باعث شده تا اطراف اين دانشگاه به ويژه خيابان انقلاب به بازار اصلي خريد و فروش كتاب تبديل شود.

در عين حال كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران، بزرگ‌ترين كتابخانه دانشگاهي ايران به شمار مي‌رود كه بيش از 200 هزار جلد كتاب چاپي فارسي و عربي و حدود 120 هزار جلد كتاب به زبان‌هاي ديگر دارد.

در حال حاضر دانشگاه تهران حدود 1500 عضو هيأت علمي دارد و كاركنان اداري آن بيش از 3500 نفر است. اين دانشگاه از طريق آزمون سراسري در 97 رشته كارشناسي دانشجو مي‌پذيرد و ظرفيت آموزشي آن حدود 32 هزار دانشجو است.

دانشگاه مادر

دانشگاه تهران به دليل سابقه و قدمت،‌كثرت دانشجويان و استادان و نيز جامعيتش بر تمام رشته‌ها، دانشگاه مادر و نماد آموزش عالي نام گرفته است.

دكتر غلامعباس توسلي، كه نزديك به 35 سال است در دانشگاه تهران جامعه‌شناسي تدريس مي‌كند، مي‌گويد: «دانشگاه تهران، سالها به عنوان تنها دانشگاه اصلي ايران بوده و بيشتر استادها تحصيلاتشان را در اين دانشگاه گذرانده‌اند. هنوز هم دانشگاه تهران حالت مركزيت خود را حفظ كرده هم از لحاظ علمي و فرهنگي و هم به لحاظ سياسي».

دكتر توسلي تأكيد مي‌كند: «اينكه نمازجمعه در دانشگاه تهران برگزار مي‌شود، معناي سياسي – اجتماعي خيلي مهمي دارد. دانشگاه تهران زماني مركز مبارزات، منازعات و مباحث اجتماعي – سياسي بوده و به همين لحاظ نسبت به دانشگاه‌هاي ديگر مقام خاصي دارد».

گروهي از نويسندگان و محققان نشريه مادر جونز نيز در مقاله‌اي اخيراً 10 دانشگاه فعال را به لحاظ سياسي نام برده‌اند كه در اين ميان نام دانشگاه تهران، اولين است. دراين فهرست، مراكزي چون كالج كاليفرنيا، دانشگاه نيويورك، دانشگاه هوارد، دانشگاه ميشيگان،‌دانشگاه جيمز مديسون، دانشگاه شيكاگو، دانشگاه سن‌خوزه، دانشگاه بركلي و دانشگاه ييل در رده‌هاي بعدي قرار گرفته‌اند.

دكتر غلامعباس توسلي مي‌گويد: «پيش از انقلاب، مركز اعتصابات، تحصن‌ها و حملات نيروهاي نظامي به مردم در دانشگاه تهران بود. اين دانشگاه به نوعي مركز فعاليت‌هاي سياسي بود. اولين تيراندازي‌ها در دانشگاه تهران اتفاق افتاد. به همين علت است كه خيابان جنوبي اين دانشگاه را «انقلاب» نام نهاده‌اند».

هنوز و همچنان كنكوري‌هايي كه مي‌خواهند انتخاب رشته كنند، دانشگاه تهران، جزو اولين انتخابهاي آنهاست. اسطوره دانشگاه تهران آنقدر قوي است كه شايد حالا‌حالاها، خيلي بيشتر از اين هفتادسال كه از عمرش گذشته است، باقي بماند. تولدش مبارك!

مديران دانشگاه تهران از ابتدا تاكنون

تا سال 1321 دانشگاه تهران توسط وزير فرهنگ مديريت مي‌شد، از آن تاريخ به بعد مديريت به صورت مستقل درآمد. اسامي مديران از ابتدا تاكنون به ترتيب انتصاب عبارت است از: دكتر علي‌اصغر حكمت، دكتر اسماعيل مرآت، دكتر عيسي صديق علم، دكتر سيدمحمد تدين، دكتر مصطفي عدل، دكتر علي‌اكبر سياسي،‌دكتر منوچهر اقبال، دكتر فرهاد معتمد، دكتر صالح، دكتر فضل‌الله رضا، دكتر علينقلي عاليخاني، دكتر معتمدي، دكتر هوشنگ نهاوندي، دكتر شريفي،‌ دكتر معتمدي، دكتر عبدالله شيباني، دكتر محمد ملكي، دكتر حسن عارفي، دكتر علي مهديزاده، دكتر ابوالقاسم گرجي، دكتر بهمن يزدي صمدي، دكتر محمد فرهادي، دكتر حسين فروتن، دكتر محمد رحيميان، دكتر غلامعلي افروز، دكتر محمدرضا عارف، دكتر سيدمنصور خليلي عراقي و دكتر رضا فرجي دانا.