مقاومت در برابر زلزله در گرو محاسبه قوي است، مسعود غلامي

همگان می دانند خشت اول يک ساختمان را آرشيتکت می ريزد و محاسبه سازه ساختمان از وظايف مهندس محاسب است.شخصيتی نوعی که بايد از علوم مهندسی سازه-زلزله-خاک و پی و غيره آگاهی مناسب داشته باشد.اين شخصيت با استفاده از مقاطع موجود و يا غير موجود قابل ساخت ،اثری را که آرشيتکت طراحي کرده به طرحی برای اجرای سازه تبديل مي کند.اگر کسی بخواهد ساختمانی را محاسبه کند بايد حتما از علم روز مطلع باشد، حتما بايد زلزله و نياز مقاومت در برابر زلزله و روشهای نوين را بشناسد.نقش اتصالات در زلزله در سيستمهای قاب خمشی را بداند.تحليل بر اساس عملکرد سازه يا همان سيستم performance based را بداند .مهندس محاسب بايد از وضعيت زمين زير ساختمان اطلاع داشته باشد و از مقاومت خاك آن با انجام آزمايش اطلاع پيدا كند.اصول اقتصاد طرح را خوب بشناسد و با طراحی دست بالا ضرر به اقتصاد ملی نزند و مهندس محاسب بايد خصوصيات متعددی داشته باشد تا بتواند يك ساختمان را خوب و مناسب محاسبه كند.در كشور ما بعد از اينكه نقشه های معماری از هزار عيب و ايراد و كنترل آرشيتكتهای مستقر در شهرداری می گذرد نوبت به تهيه نقشه محاسباتی می رسد و همچنين يافتن برگه محاسبه كه شخصيتی را دارای مسئوليت كند.اكثر محاسبه های مهندسان در تهران در دوحالت خلاصه مي شود: حالت اول طراحي دست بالا است كه سبب از دست رفتن سرمايه هاي ملي و افزايش قيمت مصالح سازه اي مي شود و دسته دوم طراحي ضعيف است كه تحت اثر بارهاي ثقلي هم فرو ميريزند چه برسد به تحمل بارهاي زلزله و ارتعاشهاي ديناميكي.در بيشتر مواقع محاسبه های مهندسان در تهران در دوحالت خلاصه مي شود: حالت اول طراحي دست بالا است كه سبب از دست رفتن سرمايه هاي ملي و افزايش قيمت مصالح سازه اي مي شود و دسته دوم طراحي ضعيف است كه تحت اثر بارهاي ثقلي هم فرو ميريزند چه برسد به تحمل بارهاي زلزله و ارتعاشهاي ديناميكي. خيلي مواقع مسئوليت محاسبه به نام كسی است و محاسب كس ديگري است و كسي كه مسئوليت سازه را يم پذيرد اصلا از نحوه طراحي آن اطلاعي ندارد اين يعنی فروش مسئوليت يا به عبارت رايج فروش امضا.به هر ترتيب بعد از يك هفته نقشه هايی با آب و رنگ فراوان در چندين نسخه به شما داده می شود كه نمايانگر مشخصات اجرايی سازه است.نقشه هايی كه تهيه آنها زمانی بيش از يك هفته می برند.نقشه هايی كه بی چون و چرا در شهرداری تاييد می شوند .چرا ؟ چون در شهرداری نيروی متخصص تنها در زمينه معماری داريم و احدی از كارمندان شهرداری تهران توانايی كنترل مندرجات داخل نقشه های اجرايی و حتی فهم دفترچه های محاسباتی را ندارد.به فرض اگر يك نفر نقشه ای را بدون محاسبه با كمك نرم افزارهای نقشه كشی بكشد و تحويل شهرداری بدهد حتی اگر مقاطع يك دهم مقاطع مورد نياز توانايی حمل بار داشته باشند نقشه تاييد می شود.حتی اگر ساختمان محاسبه توانايی تحمل بارهای مرده و زنده را نداشته باشد(چه برسد به زلزله) نقشه تاييد می شود.مجری اجرا می كند ناظر تاييد می كند مشتری می خرد ساكن می شود زلزله می آيد ساختمان خراب می شود ساكن می ميرد مسئوليت ناظر تمام شده مسئوليت مهندس محاسب هم همينطور و شهرداری هم كه نقشه های غلط را تاييد كرده مسئوليتی نمي پذيرد.در سال ۱۹۹۴ زلزله ای در آمريكا رخ داد كه به northbridge معروف است.پس از اين زلزله مهيب تعدادي از نقص های طراحی در قابهای خمشی معين شد به سرعت طرحهای تحقيقاتی شكل گرفتند و گروه كثيری روی آن كار كردند و نتيجه آن يافتن موارد عيوب و برطرف كردن آن در قالب به روز شدن آيين نامه های طراحی بود.اما در ايران وقتی كه زلزله هاي پشت سر هم آمدند و كشتند و مردم گريستند و دولت مرثيه خواني كرد كار فقط محدود به اعلام شماره حساب هاي رنگ و وارنگ و كمك رسانی(آن هم غير تخصصي و در برخي موارد كشنده) و گريه زاری شد . وقتی بحث بازسازی شد نور چشمی های عزيز در بنياد مسكن را مامور كردند تا در بر همان پاشنه قديمی چرخيده و كوچكترين تغييری را مشاهده نكرديم.هر چه هست از قامت ناساز بی اندام محاسب است كه به نظر من- بر خلاف گفته بسياری- نه تنها اجرا ی ساختمانها مشكل دارد، كه ايراد طراحی بيشتر و نا بخشودنی تر است.

اگر محاسبه خوب انجام شود كار به گريه زاري نمي رسد و نيازي هم به بخش امدادرساني از كار افتاده دولتي پيدا نمي شود.اما گله كردن از دولت هم تنها راه چاره نيست راه حل ماجرا در يك سيستم خلاصه مي شود كه در ژاپن هم استفاده مي شود.ما بايد در شهرداري ها گروهي مهندس سازه با مدرك فوق ليسانس سازه و زلزله استخدام كنيم كه اول از همه براي هر نقشه محاسباتي دفترچه محاسبات معين و هدفمند( نه يك مشت پرينت بي ارزش تكراري) طلب كرده و سازه را در برنامه هاي كامپيوتري مدلسازي كرده يا اينكه مدل محاسب را دريافت كنند و بر تك تك اعضا كنترل محاسباتي داشته باشند.در صورت عدم تاييد مهندسان نقشه محاسباتي بازگشته و جواز صادر نشود.شهرداري لازم است با قرار دادن اين حلقه گمشده در پروسه صدور جواز ساخت بر طراحي ها نظارت كند.با انجام اين عمل محاسباني كه طراحي شان پشت سر هم توسط شهرداري مردود اعلام مي شود دست از سودجويي بر خواهند داشت يا دنبال كار ديگري خواهند رفت يا خود را منطبق بر شرايط روز مي كنند.بخش دوم و حلقه گمشده ديگر وجود ناظراني است كه آموزش ديده باشند.اكثر مهندسان ناظر شاغل در تهران با ديد معماري با ساختمان برخورد مي كنند .براي مثال اگر كسي براي ستون فلزي به جاي استفاده از مقطع دوبل 270 IPE از نمره 240 يا 220 هم استفاده كند ايرادي بر كار گرفته نمي شود.اگر تعداد آرماتورها و فواصل قرار گيري آنها در المانهاي بتني سازه رعايت نشود مهندسين ناظر ايرادي بر كار نمي گيرند.آموزش مهندسان ناظر براي كنترل فاكتورهاي كليدي سازه از اهم موارد است كه در ايران بايد انجام شود.علاوه بر اين نايبان شهرداري ها كه سوار بر موتور هوندا 125 به خانه ها سركشي مي كنند و با باج گيري از خطاها چشم پوشي مي كنند بايد حداقل مدرك ليسانس داشته باشند و رابطه آنها با مالك مطلقا قطع شود تا امكان سو استفاده پيش نيايد.البته طرح شناسنامه ايمني كه شهرداري اخيرا آن را مطرح كردهاست نيز طرح خوبي است كه بايد بيشتر روي آن كار كارشناسي شود و آن را از حالت طرح خام روزنامه اي به طرحي جامع تبديل كند.