کنار آمدن با نسل سوم ، برخوردی از نوع سوم می خواهد، نگاهی به نوع تعامل رسانه های خبری با نسل جوان، شبنم آذر، سينا

تهران ،خبرگزاری سینا ـ شبنم آذر
نگاهی اجمالی به یافته های یک تحقیق"بررسی میزان اعتماد به رسانه های خبری و رابطه آن با میزان اعتماد به نهادهای دولتی" عنوان تحقیقی است که دکتر نعیم بدیعی ، استاد گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، انجام داده است. نتایج این پژوهش از بررسی پاسخ های 1200 نفر از شهروندان تهرانی در 20 منطقه تهران بزرگ حاصل شده است. سن 30 درصد از پاسخگویان بین 15 تا 24 سال و باقی بین 25 تا 76 سال بوده و در نتیجه میانگین سنی نمونه تحقیق حدود 32 سال است. 09/5 درصد جنس پاسخگویان زن و 49 درصد آنان مرد بوده است.
داده ها همچنین نشان می دهد که 3/3 درصد از این افراد بی سواد، 6/16 درصد دارای مدرک تحصیل لیسانس و بالاتر و 6/40 درصد نیز دیپلم بوده اند. بر این اساس 7/96 درصد افراد با سواد و از نظر تاهل 63 درصد متاهل و 3/34 درصد مجرد بوده اند.
بررسی مشاغل پاسخگویان نیز نشان داده است که 24 درصد از پاسخگویان خانه دار و 1/4درصد بازنشسته و 3/16 درصد شغل آزاد و 3/12 درصد کارمند ادارات دولتی یا غیر دولتی بوده اند و 20 درصد باقی نیز دانشجو یا بیکار بوده اند.
این تحقیق در زمینه تعداد روزهای مطالعه روزنامه توسط پاسخگویان، نشان داده است که حدود یک سوم پاسخگویان مطالعه نمی کنند. 2/22 هر روز مطالعه می کنند و 3/13 درصد 3 روز در هفته وقت خود را به مطالعه اختصاص می دهند. بنابراین میانگین تعداد روزهای مطالعه روزنامه در هفته 6/2 روز بر آورد شده است. در میان مطالعه کنندگان بیش از یک پنجم معتقد به صحت و درستی زیاد و بسیار زیاد اخبار روزنامه ها و در مقابل بیش از یک چهارم شهروندان صحت اخبار را کم و بسیار کم می دانند.همچنین بیش از یک پنجم شهروندان تهرانی به اخبار داخلی روزنامه ای که مطالعه می کنند اعتماد زیاد و بسیار زیاد دارند و متقابلا" بیش از یک چهارم نسبت به آن اظهار اعتماد کم و بسیار کم دارند.
از دیگر متغیر های مورد نظر محقق میزان اعتماد مردم به صدا و سیمای جمهوری اسلامی است.نتیجه این یافته ها نشان می دهد که 7/3 درصد از شهروندان اصلا" تلویزیون نگاه نمی کنند. حدود 10 درصد روزانه حدود یک ساعت یا کمتر و در مقابل 2/16 درصد 1 تا 2 ساعت ،1/17 درصد تا 3 ساعت و 6/13 درصد تا 4 ساعت و 3/12 درصد تا 5 ساعت تلویزیون تماشا می کنند که در میانگین آن برابر با 6/266 دقیقه (بیش از 4 ساعت) در روز است.
در میان کسانی که تلویزیون تماشا می کنند بیش از یک پنجم معتقد به صحت و درستی زیاد و بسیار زیاد نسبت به اخبار تلویزیون هستند و در مقابل بیش ازیک چهارم از شهروندان صحت و درستی اخبار تلویزیون را کم یا بسیار کم می پندارند.
همچنین حدود 30 درصد از شهروندان تهران به اخبار تلویزیون اعتماد زیاد و بسیار زیاد دارند و در مقابل نزدیک به یک سوم اعتماد کم و بسیار کم دارند.
اخبار خارجی نیز یکی دیگر از متغیر های تحقیق است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که 2/40 درصد از پاسخگویان هنگامی که خبرهای متناقض خارجی را دریافت می کنند، اخبار تلویزیون ایران را باور می کنند و اخبار شبکه جهانی اینترنت در مرتبه دوم اعتماد قرار دارد ، به شکلی که بیش ازیک پنجم از مردم تهران اخبار اینترنت را باور می کنند.

بی اعتمادی از کجا می آید؟
علی گرانمایه پور، دارای مدرک دکترا در رشته علوم ارتباطات، نوع انتشار اخبار در رسانه هایی چون رادیو و تلویزیون را زمینه اصلی جذب مخاطب به این رسانه ها می داند و در این زمینه می گوید: آنچه امروز در این دست تحقیقات به دست می آید درصد بالایی از بی اعتمادی مردم به رسانه های جمعی داخلی است. نگاه کارشناسانه به این بی اعتمادی بیانگر آن است که علت مهم عدم جذب مخاطب و در شرایط بحرانی دفع مخاطب ازسوی یک رسانه جمعی، را باید در «انسداد خبری» جستجو کرد.
وی می افزاید: این انسداد خبری در دامنه جرح و تعدیل خبر در جهت سیاست های رسانه و در نهایت سانسور برخی اخبار که در قالب جهت گیری های آن رسانه نمی گنجد، در حرکت است.
گرانمایه پور با اشاره به نوع نگاه صدا و سیما در انعکاس اخبار رویدادهایی چون جنگ عراق و آمریکا در راستای حمایت از نظامیان عراق می گوید: در دنیای امروز انسان ها به دلیل قرار گرفتن در میان امواج متنوع اطلاعات و اخبار جهان به آن درجه از آگاهی رسیده اند که به سهولت و با صرف زمان اندکی می توانند به صحت یک خبر پی ببرند. در شرایطی که بمباران اطلاعاتی از هر سو انسان ها را تحت پوشش خود قرار داده است بشر به سمت رسانه ای جهت گیری می کند که صحت اخبار آن را در نتیجه مقایسه با اخبار دیگر رسانه ها تایید کند. مخاطب امروز پس از مقایسه جهت گیری رسانه با نیازهای فکری و فرهنگی خودش، در صدد انتخاب آن بر می آید.
یک استاد ارتباطات دیگر که علاقه ای به درج نام خود ندارد، با تشریح نوع سیاست گزارش های تزریقی نادرست رسانه ای چون تلویزیون را که در انتشار اخبار خود بدون در نظر گرفتن مخاطب ، تنها در جست و جوی جهت گیری های سازمانی خود حرکت می کند، می پردازد و می گوید: در میان رسانه های داخلی، صدا و سیما بدون در نظر داشتن مخاطب مسیر متفاوتی را طی می کند و این نوع حرکت طی 25 سال گذشته موجب ایجاد شکاف عمیق میان این رسانه و مردم ـ به ویژه جوانان ـ شده است.
وی می افزاید : این طبیعی است که امروز با آمار بالای بی اعتمادی جوانان نسبت به رسانه های خبری مواجه می شویم .این پدیده اجتماعی در ایران در حالی به وقوع پیوسته است که سیاست گزاری های رسانه های تأثیرگذاری چون شبکه های تلویزیونی در دیگر نقاط دنیا ،از جمله اروپا که دارای 3 هزار شبکه تلویزیونی است ، به گونه ای است که نه تنها می تواند مخاطبان برخواسته از فرهنگ اروپا را اغنا کند، بلکه می تواند با مردم برخواسته از فرهنگ دیگر کشورهای جهان نیز یک پل ارتباطی مستحکم برقرار کند.
یدالله سبحانی دبیر هیات نظارت بر موسسات فرهنگی نیز در این باره می گوید: اعتماد مردم به رسانه های جمعی و اخبار یک باور سیال است و این اعتماد بنا به حوادث سیاسی – اجتماعی روز تغییر پذیر است و می تواند شدت و ضعف داشته باشد.
سبحانی ادامه می دهد: برخی حوادث اجتماعی به شدت بر افکار عمومی تاثیر می گذارد که از جمله این حوادث می توان به فاجعه بیمارستان ایرانمهر اشاره کرد .
او می گوید: این فاجعه موجب شد که عملکرد دولت در بخش بهداشت زیر سوال برود . از آنجایی که اعتماد به رسانه های جمعی ارتباطی مستقیم با اعتماد به نهادها و سازمان های دولتی دارد، عملکرد رسانه ها به نوعی می تواند نشان دهنده عملکرد دستگاههای دولتی هم باشد.
آیا تئوری تزریق کم می آورد!
یک دانشجوی کارشناسی ارشد ارتباطات دانشگاه تهران نیز به تحقیقی که در این مورد انجام می دهد ، اشاره می کند و از یک تئوری با عنوان « تئوری تزریق» یاد می کند و می گوید : برخی از رسانه ها به واسطه تعصب بر جهت گیریهای خود هنوز نتوانسته است با المان های فرهنگ بومی کشور خود ارتباطی همسو و منطقی برقرار کند و جوانان را نسبت به این المان ها حساس و آشنا کند.
وی می افزاید: نوع نگاه آن به مخاطب مانند بسیاری از رسانه های دیگر نگاه از نوع تئوری تزریقی در دهه 80 میلادی در اروپا و آمریکا است. در نگاهی که در «تئوری تزریق» حاکم است، مخاطبب که دسترسی به منابع اطلاعاتی دیگر ندارد، ناچار اخباری را که در معرض آن قرار می گیرد ،می پذیرد.
نتایج بررسی میزان اعتماد مردم به رسانه های خبری و رابطه آن بامیزان اعتماد به نهادهای دولتی حاکی از آن است که در میان پاسخ دهندگان، جوانان از میزان اعتماد کمتری نسبت به رسانه ها برخوردارند؛ چرا که میانگین سن مصاحبه شوندگان 32 سال به دست آمده است و این در حالی است که 30 درصد این افراد دارای سن 15 تا 24 سال بوده اند.
گرانمایه پور نیز در این باره می گوید: از مهمترین مشکلات نگاه سیاست های حاکم به جامعه، نگاه سیاسی به جوانان است زیرا جوانان در بحث ابراز عقیده سیاسی خود کمتر محافظه کاری نشان می دهند.

او ادامه می دهد: این که نسل سوم امروز ابزار چند رسانه ای اینترنت را در دست دارد طبعا" به عدم صحت اخبار به سادگی پی می برد. چرا که صحت اخبار را می تواند با مقایسه آن خبر در چند رسانه دیگر کشف کند.
پژوهشگر جوان ارتباطات هم دقیقا" روی همین نکته انگشت می گذارد: نگاه حاکم بر رسانه های امروز باید مبتنی بر شناخت دنیای امروز و آگاهانه باشد ؛ نوع برخوردی که امروز با نسل سوم می شود می بایست بسیار متفاوت با نوع برخورد با نسل اول جوانانی باشد که تنها منبع اطلاع رسانی در دسترس ایشان، رادیو، تلویزیون و انگشت شمار روزنامه داخلی بود.
گرانمایه پور هم با اشاره به ابررسانه ای چون اینترنت می گوید: پیش از این کارشناسان اینترنت مشقات امکان دسترسی جوانان به اینترنت را "آشنایی به زبان" می دانستند ولی جوانان کنجکاو امروز برای تمام مسائل خود راهکارهای تازه ای خلق کرده و ارتباط خود را با جهان خارج از مرزهای خود، به شکل مستمر حفظ کرده اند.
وی معتقد است: برخورد مخاطب با رسانه یک برخورد پویاست و این را نمی توان با ایجاد پارازیت بر روی کانالهای ماهواره ای محدود کرد.

دیگر یافته ها...
از دیگر متغیرهای این تحقیق بررسی ارتباط اعتماد مردم به رسانه ها با اعتماد مردم به دستگاه های دولتی است. این بررسی نشان می دهد که بیش از یک چهارم شهروندان اعتماد زیاد و بسیار زیاد و نزدیک به 30 درصد اعتماد کم و بسیار کم نسبت به نهاد ریاست جمهوری ابراز داشتند.
بر این اساس بیش از یک پنجم شهروندان تهرانی اعتماد زیاد و بسیار زیاد و 1/35 درصد اعتماد کم و بسیار نسبت به مجلس شورای اسلامی ابراز داشتند همچنین بیش از یک چهارم از شهروندان تهرانی نسبت به وزارت آموزش و پرورش اعتماد زیاد بسیار زیاد دارند و بیش از یک چهارم نسبت وزارت امور اقتصاد و دارایی اعتماد زیاد و بسیار زیاد ابراز کرده اند. همچنین کمی بیش از 28 درصد شهروندان تهرانی اعتماد زیاد وبسیار زیاد و 28 درصد اعتماد کم و بسیار کم نیست به وزارت ارشاد ابراز داشتند.
گرانمایه پور در این زمینه معتقد است که اعتماد مردم نسبت به یک تشکیلات سیاسی اداری – اجتماعی و فرهنگی زمانی شکل می گیرد که مراکز تصمیم گیرنده و مجری بر اجرای سیاست های خود تاکید داشته باشند و می گوید: درچنین شرایطی است که هر گونه خلاء در عرصه اجرا ، زمینه های بی اعتمادی جوانان را نسبت به منبع خبر و سازمان دولتی مجری خبری تبدیل به اعتماد می کند.
وی می گوید: در نظریه ارتباطات اصلی به نام اصل "انگ" وجود دارد و به این شکل تعریف می شود که هر گاه رسانه ای مطلبی خلاف واقعیت موجود جامعه را منعکس کند، مخاطب در اثر رؤیت تناقض بر آن رسانه بر چسبی می زند. این پدیده در بسیاری از کشورها در مورد رسانه هایی که در ارایه اخبار بر جهت گیری خود اغراق می کنند، وجود دارد.
روح الله عبداللهی ،کارشناس فرهنگی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه واحد تهران جنوب ، نیز می گوید: وظیفه مطبوعات و رسانه های جمعی انعکاس دقیق اخبار در جهت اطلاع رسانی صحیح است ؛ بدون برداشت های جناحی و شخصی. وی می افزاید: امروزه رسانه های گروهی اطلاع رسانی را در سطح انجام داده و به عمق مسائل جامعه نمی پردازند.
این کارشناس در زمینه محتوای برنامه های رسانه های خبری معتقد است که محتوای برنامه ها باید با توجه به رشد فکری و فرهنگی مخاطبان خود باید برنامه ریزی شود.
از دیگر شاخصه های این تحقیق، تقسیم بندی پاسخگویان به گروهای تحصیلی است . بر این اساس تحصیلات پاسخگویان به 5 گروه تحصیلی تقسیم شده است 3 اولویت اول، بی سوادان که برای کسب اطلاعات بیشتر درباره رویدادهای داخلی روز به ترتیب تلویزیون ایران، دوستان و خویشاوندان و رادیو و تلویزیون های خارجی را نگاه می کنند. 3 اولویت اول شهروندان با تحصیلات ابتدایی به ترتیب تلویزیون ایران، روزنامه های کشور و دوستان. 3 الویت کسب اطلاعات بیشتر درباره رویدادهای داخلی که تازه اتفاق اتفاده برای شهروندان با تحصیلات بالاتر از دیپلم به ترتیب اخبار اینترنت،تلویزیون ایران، رادیو و تلویزیون های خارجی است.
دکتر بدیعی در پایان این تحقیق نتیجه گیری می کند: میزان اعتماد مردم به اخبار تلویزیون(سیمای جمهوری اسلامی ایران) در حد متوسط و پایین تر است. همچنین میزان اعتماد مردم به اخبار روزنامه ها نیز در حد متوسط و پایین تر از متوسط است.
این تحقیق نشان می دهد که افزایش تحصیلات باعث افزایش رویارویی و استفاده بیشتر مردم به اخبار اینترنت برای کسب اطلاعات بیشتر می شود.
نتیجه گیری در باره کسب اطلاعات بیشتر در مورد رویدادهای داخلی یا خارجی نشان می دهد که برای اکثر افراد، روزنامه های کشور در مرتبه سوم و بعد قرار دارد. میزان اعتماد شهروندان به اخبار رسانه ها با سن، تحصیلات، جنس(مردان)،شغل(آزاد تاجر)رابطه منفی دارد ولی استفاده از رسانه ها و وضعیت تاهل رابطه مثبت دارد.این تحقیق نشان داده است که سن پاسخگویان بیشتری نقش را در میزان اعتماد به اخبار رسانه ها ایفا می کند.