موسس نخستين مدرسه دخترانه در ايران که بود؟نگاهي به گشايش و تعطيل نخستين مدارس دخترانه در ايران، شبنم رحمتي، ميراث فرهنگي

آنچه از زنان حرم ناصرالدين شاه در خاطره ها مانده است تصويري تار است از زناني منفعل، متظاهر، مزور و توطئه گر كه به بيكارگي شهره بودند، اما آنچه كه شايد در كمتر خاطري حك شده باشد،‌ اين نكته است كه نخستين موسس مدرسه دخترانه در ايران، «بي بي خانم استرآبادي» از حرمسراي ناصري برخاست.
در سال هاي سلطنت ناصرالدين شاه، «خديجه خانم» ملاباجي شكوه السلطنه بود. شكوه السلطنه يكي از زنان ناصرالدين شاه و مادر مظفرالدين شاه بود. خديجه خانم همسر «محمد باقر» سركرده سواره استرآبادي، به كودكان حرمسراي ناصري، مشق مي آموخت. در سال 1274 هجري قمري، ملاباجي حرم، دختري به دنيا آورد كه نامش را «بي بي» نهادند.
اين دختر، همچنان كه نزد پدر و مادر رسم زندگي مي آموخت، به شيطنت و بازيگوش در حرم ناصرالدين شاه مشغول بود و از لا به لاي درس هايي كه مادرش به كودكان حرم مي داد چيزكي مي آموخت. روزي ناصرالدين شاه، هنگام گذشتن از داخل حرمسرا، چشمش به حروف الف و ب افتاد كه روي شيشه اطاق هاي حرمسرا نوشته بودند، پرس و جو كرد، معلوم شد كار بي بي است، از آن روز دستور داد اين دختر نيز همراه ساير كودكان حرم «سواد» بياموزد.
«بي بي خانم استرآبادي» در بيست و دو يا سه سالگي با موسي خان وزيري از مهاجران قفقازي كه به بريگاد قزاق پيوسته بود بعدها به درجه ميرپنجي رسيد، ازدواج كرد. حاصل اين ازدواج 7 فرزند بود كه بنام ترين آنها كلنل علينقي خان وزيري (موسيقيدان) و حسن علي وزيري (نقاش) بودند.
«بي بي خانم استرآبادي» همان زني است كه نخستين كتاب فمينيستي به نام «معايب الرجال» را در سال 1313نوشت براي جواب دادن به مردي كه مقاله «تاديب النسوان» را منتشر كرده بود. بي بي خانم در سال 1324 هجري قمري در حالي كه 50 ساله بود، اقدام به تاسيس نخستين مدرسه دخترانه در تهران كرد. وي در محله «پاقاپق» واقع در جنوب بازار تهران خانه بزرگي داشت و تصميم گرفت از همان خانه به عنوان مدرسه استفاده كند. در آن روزگار همه ايرانيان براي دانش آموختن، روي زمين مي نشستند و مدرسه «دوشيزگان» كه در ماه صفر 1325 هجري قمري مصادف با (1907 ميلادي) افتتاح شد، نخستين مدرسه اي بود كه در آن ميز و نيمكت نهاده بودند و شاگردان براي اولين بار مزه نشستن روي نيمكت و چشم دوختن به تخته سياه را چشيدند.
اين دبستان كه در اكثر منابع تاريخي به عنوان نخستين مدرسه دخترانه در ايران معرفي شده است، در ابتداي تاسيس، براي ثبت نام شرط سني نداشت و پنج آموزگار زن در آن تدريس مي كردند. بي بي خانم، دخترانش خديجه و مولود به اتفاق دو خانم ديگر آموزگاران آن مدرسه را تشكيل مي دادند. از سويي، به علت رفت و آمد بي بي خانم در دربار ناصرالدين شاه، خيلي از خانواده هاي سرشناس مايل بودند دخترانشان را براي تحصيل به اين مدرسه بفرستند. مادر و دو تن از خواهران «بزرگ علوي» نويسنده معروف ايراني، از نخستين شاگردان مدرسه دوشيزگان بودند.
برنامه آموزشي اين مدرسه عبارت بود از «نامه مشق قلم، تاريخ ايران، قرائت كتاب، طباخي، قانون مذهب، جغرافيا و علم حساب» كه بر حسب توانايي هر دانش آموزي، اين علوم تدريس مي شد. علاوه بر آن در اين مدرسه هنرهاي بومي از قبيل كاموادوزي، خامه دوزي، خياطي و ... هم آموزش داده مي شد.
«بي بي خانم» در آن زمان، فكر مخالفت هاي سنتگرايان را هم كرده بود و براي اجتناب از بروز سوتفاهم ها،‌ در اعلان مدرسه تاكيد كرده بود: «تمام اين معلمين از طايفه اناثيه هستند و به غير از يك پيرمرد قاپوچي (سرايدار)، مردي در اين مدرسه نخواهد بود.»
با همه اين احوال، فعاليت مدرسه دوشيزگان، يك ماه بيشتر نپاييد. هنگامي كه مجلس را به توپ بسته بودند، يكي از روحانيون كه در شاهزاده عبدالعظيم سر منبر رفته و فرياد زده بود: «واشريعتا كه مملكت مشروطه شد.» روزي هم فرياد زد: «بر آن مملكت بايد گريست كه در آن دبستان دوشيزگان باز شده است. مردم هم زار زار گريستند و آقاي سيد علي شوشتري ورقه اي چاپ كرد كه عنوانش از اين قرار بود «اين دبستان دوشيزگان كه بي بي خانم افتتاح كرده است. اين زن مفاسد دينيه دارد، در منزلش تار مي زنند و خانه اش اجتماع هنرمندان است.»
اين تكفير نامه را دم واگن هاي اسبي ورقه اي يك شاهي فروختند، مردم هم خريدند و مخالفت ها آغاز شد.

كار مخالفت با اين مدرسه آن قدر بالا گرفت كه گروهي از سنت گرايان در صدد ويران كردن مدرسه برآمدند. مشروطه خواهان و نمايندگان مجلس شوراي ملي از بيم تبديل شدن مخالفت با دبستان دوشيزگان به يك بحران سياسي، به مقابله با مخالفان بر نيامدند. آنها اميدوار بودند كه مخالفت ها به تدريج كاهش يابد و شرايط براي بازگشايي مدرسه در آينده فراهم شود. «بي بي خانم» براي يافتن علل مخالفت ها، به ديدار وزير معارف وقت «مخبر السلطنه هدايت» رفت. وزير در پاسخ به شكايت او توصيه كرد: «صلاح در اين است كه مدرسه تعطيل شود.»
بي بي با خشم جواب داد: «اگر شما كه وزير هستيد نمي توانيد اين مدرسه را نگه داريد، من با لچكم نگه مي دارم» اما موفق نشد و سرانجام «دوشيزگان» پس از تقريبا يك ماه فعاليت در اواسط ربيع الاول 1335 هجري قمري تعطيل شد.
اما تعطيلي مدرسه و تبليغات عوام فريبانه مخالفان، موجب دلسردي اين زن نشد و مبارزه براي بازگشايي مدرسه را آغاز كرد. سرانجام با حمايت برخي از مشروطه خواهان، اين تلاش ها به ثمر نشست و «دوشيزگان» بار ديگر پس از يك سال تعطيلي در پانزدهم ربيع الاول 1326 فعاليت خود را آغاز كرد.
تا جايي كه منابع تاريخي نشان مي دهند، مدرسه دخترانه ديگري كه در اين دوره تاسيس شد، «مكتب دختران» نام داشت. اين مدرسه در روز 16 ربيع الاول 1326 افتتاح شد و از جمادي الاول همان سال فعاليت خود را آغاز كرد. در اين مدرسه، بر خلاف دبستان دوشيزگان، ادبيات فارسي، تاريخ ايران جغرافي و حساب آموزش داده نمي شد و محتواي مطالب آموزشي، عموما اخلاقي و تربيتي بود. موسس اين مدرسه، مردي به نام «محمد آقا» بود و تمام كاركنان مدرسه، از مدير و ناظم و معلمين، همه از طايفه زنان بودند.
«محمد آقا» محافظه كاري را تا به آن جا رسانده بود كه در «اعلان» نام نويسي مدرسه، تاكيد كرده بود «حتي طفل شش ساله ذكور حق دخول به مكتب را نخواهد داشت.»
پس از گذشت حدود يك قرن از بازگشايي اين دو مدرسه، هنوز اطلاع دقيقي در مورد بسته شدن و توقف فعاليت هاي آنها وجود ندارد. اما احتمال دارد كه كودتاي محمد علي شاه و به توپ بستن مجلس شوراي ملي كه بيست روز پس از آغاز به كار «مكتب دختران» به وقوع پيوست، فعاليت اين مدرسه و دبستان دوشيزگان را متوقف كرده باشد.
مرگ بي بي در سال 1300 هجري شمسي، اتفاق افتاد. پس از اين حادثه تا تاريخ 1322 هجري شمسي، ساختمان مدرسه دوشيزگان به شكل سابق خود باقي مانده بود. اما در اين تاريخ، بازماندگان، ساختمان را به 35 هزار تومان فروختند و بخشي از تاريخ ايران هم با آن به فروش رسيد.
امروز، همه بچه هاي بي بي خانم، از اين جهان سفر كرده اند ولي نواده هايش هنوز مي توانند خاطراتي از آن دوره را بازگو كنند. «مه لقا ملاح»، «رييس جمعيت زنان مبارزه با آلودگي محيط زيست» دختر خديجه افضل وزيري و نوه بي بي خانم اكنون 87 سال دارد و با همسر 90 ساله اش عاشقانه زندگي مي كند و با اين همه، با شوق و علاقه مندي، قصه مادربزرگش را برايمان تعريف مي كند.

منابع: هدف ها و مبارزه زن ايراني از انقلاب مشروطه تا عصر پهلوي، اثر محمد حسين خسروپناه
بي بي خانم استر آبادي و افضل وزيري، اثر افسانه نجم آبادي و محمد توكلي طرقي