براساس یک بررسی علمی در 4 استان؛ 50 درصدکودکان حاشیه نشین کار می کنند، خبرگزاری سینا

حاشیه نشینی که با توسعه اقتصادی و شروع مهاجرت روستاییان از روستاها به شهرها آغاز شد به عنوان یک پدیده اجتماعی در حاشیه شهرهای بزرگ ذهن مسئولان و آسیب شناسان را به خود مشغول کرده است.
با ایجاد کارخانه ها و مراکز صنعتی، و نیاز به کار از طرفی و اختلاف سطح طبقات اجتماعی در روستا و شهر از سوی دیگر، روستاییان را برای یافتن کار روانه شهرهای بزرگ کرده، اما به دلیل افزایش تدریجی تقاضای کار نسبت به عرضه آن و نداشتن مهارت حرفه ای مهاجران با نبود کار یا درآمد پایین مواجه شده اندکه نتیجه آن عدم حضور و اختلاط این گروه ها در جامعه شهری و اقامت آنان در حاشیه شهرها و در خانه های ارزان بوده است.
این گروه ها که از حمایت های اجتماعی پایین نسبت به گروه های شهر نشین برخوردار بودند با مشکلاتی چون افزایش جمعیت، درآمد پایین، وضعیت تحصیلی ضعیف و کمبود مراقبت های بهداشتی مواجه شدند.
به عقیده کارشناسان، یکی از نتایج شرایط اجتماعی خاص این گروه های حاشیه نشین کار کودکان این خانواده ها به منظور کمک به درآمد خانواده است. بخشی از این کودکان به کار در مراکز تولیدی، کارخانه ها و کارگاه ها و منازل و عده ای نیز به کار در خیابان مشغولند. تعداد زیادی از کودکان مهاجر به دلیل مشکلات اقتصادی توسط خانواده وادار یا تشویق به کار می شوند و بسیاری از آنان تنها نان آور خانواده هستند.
این کودکان از تحصیل باز می مانند و غالبا در شرایط سختی مشغول به کار هستند که برای رشد و سلامتشان زیان آور است. در حقیقت بسیاری از کودکانی که در خیابان ها مشغول واکس زدن، گل فروشی، سیگار فروشی ، روزنامه فروشی ، و ... هستند کارگران خیابانی اند.
بررسی ها نشان می دهد، تعدادی از این کودکان نیز در چنگ قاچاقچیان و سودگران انسان و مواد مخدر گرفتار می شوند. با آنکه قوانین بین المللی کار و همچنین قوانین کار در ایران کودکان را از طریق تعیین حداقل سن برای اشتغال به کار و تدوین مقرارت مناسب در ارتباط با ساعات و شرایط کار از انجام کار منع کرده است،اما در ایران و بسیاری از کشورهای جهان هنوز شاهد افزایش روز افزون شمار کودکان شاغل هستیم.
براساس قوانین و کنوانسیون های متعدد ،کودکان نباید وادار به کار کردن شوند اما برآورد می شود که هم اکنون حدود 250 میلیون کودک در سراسر جهان به کار مشغولند.
اگر چه کار کودکان موضوع بغرنجی است و در عین حال زیانبار است اما در جایی که جایگزین آن فقر عمیق تر برای کودکان و خانواده آنان باشد،قابل توجیه است، بنابر این اقدامات نادرست جهت از بین بردن آن می تواند مشکلات را پیچیده تر کند. توجه به شرایطی که این کودکان را به محیط های کار می کشاند این نکته را به ذهن متبادر می سازد که امروزه بحث بر سر امکان پایان دادن فوری به اشتغال کودک با تردید همراه است و آنچه در اولویت قرار دارد کاهش خطرات ناشی از کار و حمایت از این کودکان در محیط های کار، همراه با فراهم کردن آموزش، تغذیه ، بهداشت و شرایط کاری مناسبتر است.
در بسیاری از کشورهای جهان و از جمله ایران، کودکان کارگر از محلات فقیر و حاشیه نشین بیرون آمده و برای تامین معاش خود و خانواده به کار مشغول می شوند.
خانم دکتر مسروئه وامقی به منظور بررسی میزان شیوع و انواع مشاغل کودکان زیر 18 سال مناطق حاشیه نشین با حمایت معاونت پژوهشی دانشگاه بهزیستی و توانبخشی به بررسی وضعیت چهار استان کشور پرداخته است. او در بررسی خود مناطق حاشیه نشین چهار استان مازندران ، هرمزگان ، آذربایجان غربی و فارس و وضعیت اقتصادی – اجتماعی و مشخصات کودکان و خانواده های آنان مانند سن، جنس وضعیت سرپرستی و ... را مورد توجه قرار داده است.
این تحقیق نشان می دهد که در هر چهار استان اکثریت کودکان پس از انجام کار برای خواب و استراحت به خانه می روند که این رقم در استان هرمزگان با 77 درصد پایین تر از سایراستانها بوده است. بیشتر کودکان مناطق حاشیه نشین در آمد خود را صرف خانواده و یا خود و خانواده می کنند که در این مورد بیشترین آمار با 85 درصد موارد مربوط به آذربایجان غربی است. ساعات کار کودکان در مناطق چهار گانه فوق در شبانه روز حداقل سه و حداکثر 16 ساعت و به طور متوسط 69/9 ساعت در روز است و میانگین سن شروع به کار در کودکان نیز 27/11 سال بوده است. بررسی خانم دکتر واقعی نشان می دهد که 7 /20 درصد کودکان در مناطق حاشیه نشین بیسواد بوده(هیچگاه به مدرسه نرفته اند) 5/35 درصد تا مقطع ابتدایی و 8/27 درصد تا مقطع راهنمایی تحصیل کرده اند و در مجموع تنها 6 درصد آنان به مقطع دبیرستان یا بالاتر راه پیدا کرده اند.

به این ترتیب اشتغال به کار عامل بازدارنده ای در ادامه تحصیل و آموزش های مدرسه ای در کودکان شاغل این مناطق به شمار می رود.
این پژوهش روشن ساخته است که حضور هر دو والد به عنوان عامل بازدارنده در اشتغال به کار کودکان مطرح است. همچنان که بالاتر بودن میزان کار پسران می تواند به دلیل سنت به کار گرفتن دختران در کارهای خانگی و محسوب نشدن آن به عنوان کار در عرف خانواده باشد.
بیشترین اشتغال کودکان مناطق حاشیه نشین دستفرو شی و پس از آن کار در کارگاهها بوده است. در استان فارس و هرمزگان دستفروشی، در آذربایجان کار در کارگاهها و در مازندران اولویت اول اشتغال کودکان کشاورزی بوده است. این آمار با آمارهای جهانی سازمان بین المللی کار در کشورهای دیگر که بیشترین اشتغال کودکان را کشاورزی می داند همخوان نیست.
بیشتر کودکان حاشیه نشین چهار استان مورد بررسی در تمام فصول سال به کار مشغولند.70 درصد آنان در تمام فصول و 30 درصد فقط در تابستان کار می کنند. همچنین در هر چهار استان مورد مطالعه، کودکان در اکثر موارد در محل زندگی خود به کار مشغولند و برای کار به شهر دیگری نمی روند.
بیشترین میزان کار کودک در خانواده های با پدر شاغل کشاورز بوده است. (4/86 درصد) و کمترین آن در خانواده های با پدر کارمند بوده است. ارتباط بین شغل پدر و اشتغال به کار کودک نیز در تمام استانها معنا دار است.
میانگین تعداد کل فرزندان زیر 18 سال خانواده ها 61/3 نفر و میانگین تعداد فرزندان شاغل زیر 18 سال 72/1 نفر بوده است. یعنی در حدود 50 درصد کودکان خانواده های حاشیه نشین شاغل هستند. این آمار از آمار گزارش شده از میزان کار کودکان کشور در تحقیق وزارت بهداشت( 9/13 درصد) به نحو قابل توجهی بالاتر است.
همچنین بر اساس این تحقیق بین کار کودک و نوع سرپرستی خانواده رابطه معنا داری مشاهده نشده است و بین خانواده های مادرسرپرست و پدر سرپرست تفاوت قابل توجهی از نظر اشتغال به کار کودک وجود نداشته است. براین اساس سرپرستی پدر بر خانواده عامل بازدارنده ای برای کار کودک به نظر نمی رسد.
از کل کودکانی که با هر دو والد زندگی می کرده اند 4/66 درصد شاغل بوده اند و 6/33 درصد کار نمی کرده اند.
از کل پرسشنامه های پر شده از خانواده های مورد ارزیابی 5/68 درصد دارای کودک شاغل بوده اند. بیشترین درصد خانواده های دارای کودک شاغل در استان فارس با 99 درصد و کمترین درصد آن مربوط به استان مازندران با 3/55 درصد بوده است.
همچنین بر اساس نتایج کار پژوهشی خانم وامقی پس از استان فارس، استان آذربایجان غربی با 61 درصد کودک شاغل، در رده دوم قرار دارد.
میزان تحصیلات پدران خانواده های استان های چهارگانه در رده بیسواد با1/46 درصد و ابتدایی با 5/33 درصد بوده است. پس از آن کاهش قابل توجه در رده های تحصیلی راهنمایی و بالاتر مشاهده شده است. بیشترین میزان بیسوادی پدر در استان آذربایجان غربی با 64 درصد و کمترین آن در فارس با 35 درصد بوده است. در سه گروه تحصیلی بیسواد، ابتدایی و راهنمایی افزایش تحصیلات پدر با کاهش اشتغال به کار کودک همراه بوده اما در سه گروه بعدی یعنی دبیرستان و بالاتر با افزایش تحصیلات درصد اشتغال به کار افزایش یافته است