قدم به قدم با شبح فقر ؛ کالبد شکافی پدیده کارتن خوابها، امیررضا پرحلم، خبرگزاری سینا

هنگامی که از کوچه و خیابانهای مناطق مختلف شهر تهران عبور می کنیم، چهره غم زده فقر و فلاکت با نقابی ترسناک وجود هر انسان آزاد اندیش را به درد و ترحم می آورد.
در کالبد شکافی فقر نکات حائز اهمیتی وجود دارد. اول اینکه ایجاد و شکل گیری آن خارج از اراده کنترل کنندگان اجتماعی قرار دارد.
دوم ؛ درپدیده فقر شاهد یک عامل محیطی _ روانی هستیم که مدام در حال باز تولید اشتیاق به نابسامانی و بقا در وضع موجود است.
سوم ؛ فقر زائیده یک سلسله فعل و انفعالات اجتماعی است که در مواجهه ناکامی، ناامیدی، انزوا و عصیان اجتماعی بروز پیدا می کند.
درتمام سه حالت فوق ، عنصر اجتماع نقش تعیین کننده ای ایفا نموده است. جامعه شناسان می گویند کسانی که در فقر و نداری به سر می برند کمتر می پذیرند که به عصیان سیاسی روی بیاورند و بعضا ترجیح می دهند که اعتراض خود را تحت پوشش بزهکاری اجتماعی رواج دهند.
"دکتر صالح افشاری"جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی معتقد است کارتن خواب ها صرفا افراد فقیر و بی چیزی نیستند و بخش زیادی از آنها قادر به تغییر وضع موجود و رسیدن به سطح مطلوب زندگی هستند.
این جامعه شناس می افزاید:برخی از اینها خانه و دیار خود را ترک گفته و به سمت شهرهای بزرگ سرازیر شده اند تا در یک زندگی شهری رشد پیدا کنند ، برخی دیگر کسانی هستند که خانه و خانواده دارند اما از خانه فرار کردند تالکه ننگ آنها دامان خانواده شان را آلوده نکند، عده ای دیگر اصلا مهاجران خارجی از کشورهای پاکستان و بنگلادش هستند که برای گدایی به ایران مهاجرت کرده اند .
وی با نام بردن از اصطلاح "فقر آبرومند "می گوید:ما خانواده های فقیری داریم که با کمترین میزان امکانات در خانه های بسیار کوچک خود در جنوب شهر زندگی می کننند و هر روز به امید تغیر وضع موجود و رسیدن به موقعیت مطلوب تلاش می کنند.
افشاری ، کارتن خوابی را یک معضل اجتماعی نامید و افزود: افراد کارتن خواب به تیپ های اجتماعی متفاوت تقسیم می شوند:دسته نخست کسانی هستند که به بیماری های حاد و مسری مبتلا هستند. افراد آلوده به HIV و معتادان تزریقی رها در خیابان در زمره اینها هستند.
دسته دوم اسکیزوفرن های ولگرد هستند که در اثر شکست های عشقی و یا ابتلا به بیماری روانی به دوره گردی و خیابان گردی می پردازند.
دسته سوم جزو معدود سالماندانی هستند که همسر خود را از دست داده و مورد بی مهری فرزندان خود قرار گرفتند این افراد اغلب به صورت درویش مآبانه در کوچه و خیابانها گذران عمر می کنند.
دسته چهارم زنانی هستند که به اجبار یا به اختیار خود شوهر کردند و پدر و مادر شان هر گونه راه برگشت را بر آنها مسدود نموده اند. این افراد اغلب پس از کتک خوردن از شوهرانشان از خانه فرار می کنند و به ناچار مجبور می شوند شب را در پارک ها سپری نمایند.
دسته پنجم جوانانی هستند که ترجیح داده اند کانون گرم خانه و خانواده را رها کنند. این افراد معمولا به کرات فرار می کنند و چون روی باز گشتن ندارند، به خصوص دخترهایی که بکارت شان را از دست داده اند به ناچار شب را در خیابانهای شهر سپری می کنند .
دسته ششم مهاجران خارجی و بی سرپناهانی هستند که بیشتر به کارتکدی گری ، کف زنی ، سرقت و سایر بزهکاری های اجتماعی اشتغال دارند.
این جامعه شناس درباره مسئولیتهای دولت درقبال این طبقات می گوید:همان طور که همه می دانند،نهادهای حمایتی مثل بهزیستی و کمیته امداد،متولی حمایت از فقر او بی سرپناهان هستند اما در بیشتر موارد هیچگونه اقدام موثری برای اسکان آنها انجام نمی شود.مسوولان کمیته امداد علنا اظهار داشته اند که پول های جمع آوری شده از صدقات و کمهای مردمی صرف احداث بیمارستان و مدرسه گردیده است و مسوولان نیروی انتظامی همچنان با بهزیستی و شهرداری درباره نحوه برخورد با بی سرپناهان اختلاف دارند. نهادهای حمایتی هم که قادر به تامین اعتبار مالی برای اسکان بیچارگان هستند، هیچگونه اقدام موثری انجام نمی دهند درحالی که هر بی سرپناهی به جز دسته ششم حق استفاده از درآمدهای نفتی برای رسیدن به وضعیت مطلوب را دارد.
"شعبان حیدری"یک کارشناس آسیب شناسی اجتماعی معتقد است که دولتها مسوولیت چندانی درقبال افراد بی سرپناه نمی توانند داشته باشند.
وی بابیان اینکه معضل بی سرپناهان درتمام نقاط دنیا حتی کشورهای پیشرفته وجود دارد،می گوید:بی سرپناهان آمریکایی کمکهای قابل توجهی از کلسیا و تامین اجتماعی دریافت می کنند اما همچنان تمایل خود را به حفظ وضع موجود ابراز می دارند.
حیدری، دوره گردی و کارتن خوابی در ایران را محصول عواملی چند دانست و افزود:کارتن خوابهای دوره گرد محصول شرایط ناگوار اجتماعی و فقدان دولت رفاهی هستند به این معنی که در یک دوران گذار مشاهده چنین پدیده های طبعا عادی به نظر می رسد اما دولت نمی تواند مسئولیت مطلقی درقبال آنها داشته باشد نه به این علت که آنها شهروند تلقی نمی شوند بلکه به این دلیل که بی سرپناهان از آنجایی که اغلب بیمار اجتماعی و روانی محسوب می شوند اهلیت استفاده از امکانات برای تغییر وضع موجود را ندارند.
این کارشناس، با اذعان به ناکافی بودند قانون در زمینه حمایت از بی سرپناهان می گوید:اگر بنا باشد یک اقدام کاملا قانون مند و معتبر درباره این افراد صورت بگیرد باید حتما راهکارهای تجمیع و نگهداری از آنها مد نظر قرار بگیرد.
وی می افزاید:شکل گیری جنبش ها و نهضتهای اجتماعی درحمایت از بی سرپناهان می تواند در دراز مدت به افزایش بی اعتمادی مردم و مسئولان منجر شود چراکه در این صورت بحث ناکارآمدی دولت در رسیدگی به حال محرومان را مطرح می کند و این امر به خصوص در یک نظام اسلامی پارادوکس هایی را ایجاد می کند.

"عباسعلی کاشانی"رفتارشناس اجتماعی و ازمسولان یکی از سازمانهای غیردولتی طرفدار اسیب دیدگان درباره تراژدی اسفبار ولگردهای کارتن خواب می گوید:این معضل پدیده ای نیست که با طرحهای غیرعملی،شعار و برنامه های روی کاغذ به آسانی حل شود،همانطورکه تاکنون هیچ اقدام موثری در باره زنان خیابانی صورت نگرفته است ، و امار زنان خیابانی فقط در تهران در مرز 300 هزار نفر قرار دارد،افزایش تعداد کارتن خوابها و پرداختن به نابسامانی های اجتماعی از قبیل درخواست پول برای ازادی زندانیان نیازمند و غیره تحت پوشش یک برنامه ملی فراگیر هیچ دردی از اجتماع دوا نمی کند.
این کارشناس می گوید:معمولا درچنین مواقعی بر وجود یک عزم ملی فراگیر تاکید می شود ، اما نکته اصلی این است که اینگونه نابسامانی ها تقریبا از کنترل دست اندرکاران امور کاملا خارج شده ، همانطو که پدیده کولی های خیابانی که تا مدتها مساله روز اروپا بود ، با وجود دولتهای رفاهی قدرتمند همچنان به قوت خود باقیست.
وی اعتراض به وضع اسفبار کارتن خوابها در کشور را جنبشهای زودگذر خواند و افزود :این اعتراضات 2 بعد دارد : یک عامل می تواند جنبه سیاسی به لحاظ ناکارامد نشان دادن دولت داشته باشد و عامل دیگر انسان دوستی ذاتی ایرانی ها را شامل می شود که تجزیه و تحلیل انها نیاز به زمان دارد .
با این حال آنچه مسلم به نظر می رسد این است که پدیده هایی چون کارتن خوابی ، زنان خیابانی و ... ، معضلات منحصر بفرد جامعه ایرانی محسوب نمی شود به دیگر سخن تا زمانی که شبح فقر به عنوان ام الفساد بر تارک بخشی از اجتماع سایه افکنده ، سخن گفتن صرف از اصلاح اجتماعی درد چندانی از معضلات مستعد شیوع دوا نمی کند.