تبارشناسى ارامنه ايران در گفت وگو با دكتر آندرانيك سيمونيان، استاد دانشگاه (2)، سرگه بارسقيان، ايران

ارامنه اى كه به استالين «نه» گفتند و به ايران آمدند
بخش دوم و پايانى

در گفت وگو با دكتر آندرانيك سيمونيان، استاد دانشگاه
چگونگى ورود ارامنه به فلات ايران و محدوده جغرافيايى زندگى آنان موضوع نخستين بخش از گفت و گو با سيمونيان، استاد دانشگاه بود كه روز گذشته از نظر خوانندگان محترم گذشت. واپسين بخش گفت و گو به ساير زواياى زندگى ارامنه در ايران و از جمله مهاجرت بخشى از ارامنه به ارمنستان است كه در پى مى آيد.

\ پس مى توان استدلال كرد كه اكثريت قريب به اتفاق ارامنه امروز ايران نتيجه اين كوچ اجبارى هستند؟
> بله تقريباً، البته اين كوچ باعث گرديد تا مناطق ارمنى نشين ديگرى نيز شكل گيرد. تجار ارمنى در اصفهان نمانده و راهى هندوستان شده و يكى از بزرگترين مراكز ارمنى نشين را در هندوستان پايه گذارى كردند، كه پس از آن به جاوه و آمستردام و لندن نيز رسيدند، سپس تزارهاى روس تجار نام آشناى ارمنى هند را به مسكو دعوت كردند و جامعه ارامنه مسكو در روسيه شكل گرفت.
\ پس از اسكان ارامنه در اصفهان طى دوره هاى مختلفى جابه جايى هايى درون مرزى صورت مى گيرد. علت ومقصد اين جابه جايى ها چه بوده است؟
>وضعيت ارامنه در درون اعقاب شاه عباس وخيم شده و عده اى از تجار ارمنى ساكن اصفهان وادار به ترك ايران شده و راهى كلكته و مدرس هندوستان، آمستردام و مسكو شدند. با ورود افاغنه به اصفهان تضييقات بر ارامنه تشديد شد، در دوران تعديات خوانين و بويژه در سالهاى جنگ جهانى اول ارامنه دوران سختى را پشت سر گذاشتند كه اين امر نهايتاً به خالى شدن روستاها از سكنه و روى آوردن ارامنه به شهرنشينى منجر شد. بزرگترين نقل و انتقالات بعد از جنگ جهانى دوم بود كه ارامنه درتهران سكنى گزيدند، دليل آن هم اين بود كه فرزندان ارامنه براى يافتن كار به تهران آمدند زيرا احساس مى شد روستاها كشش جمعيت بيشتر را ندارند. اينگونه بود كه ارامنه در تهران پيشه هاى صنعتى را برگزيدند و به تدريج هفت قصبه ارمنى نشين در مركز ايران تخليه شد. پيش از آن برخى جوانان فريدن براى كار به كويت رفته، بخش اعظم جوانان ارامنه چهارمحال و بختيارى راهى خوزستان شده و در صنايع نفت جنوب اشتغال يافته بودند و بدين ترتيب كانونهاى فعال ارمنى نشين در شهرهاى خرمشهر، آبادان، اهواز، انديمشك، دزفول و آغاجارى تأسيس شده بود كه پس از تهاجم ناجوانمردانه صدام ارامنه اين مناطق به اصفهان و تهران روى آوردند. ارامنه اوليه رشت هم همانگونه كه بيان شد بر اثر ناآشنايى با شرايط جغرافيايى منطقه از ميان رفتند. بعدها به علت نزديكى رشت و بندرانزلى اين شهر به پايگاه نقل و انتقالاتى بدل شد كه در درياى خزر صورت مى گرفت. پس از انقلاب اكتبر در شوروى برخى ارامنه كه داراى تمكن مالى بودند و نيز برخى ارامنه اى كه در كراسنولار واقع در جنوب روسيه و يا باكو سكونت داشتند مجبور به ترك ديار شده و از طريق درياى خزر به رشت آمدند، بخشى از آنها راهى گرگان شده و در روستاهاى آن ساكن شدند كه سنت هاى زيبايى در كشاورزى اين منطقه به وجود آوردند، حتى اهالى محل كشت توتون و تنباكو و زيتون را به ارامنه نسبت مى دهند. ارامنه اطراف رشت هم به توليد ابريشم مشغول شدند. حال اينكه پخش شدن ارامنه در شهرهاى مختلف دلايل گوناگونى داشت نخست مى توان به ورود صنعتگران جديد به شهرها اشاره نمود كه صنعتگران سنتى را با فنون نوين آشنا مى ساختند. دوم اينكه به علت ارتباط جامعه ارامنه ساكن در شهرهاى مختلف، آنها به طور سنتى با يكديگر و نيز با اصفهان (پايتخت) در ارتباط بودند كه اين امر به رونق تجارت يارى بسيار مى رساند.
\ارامنه به چه علل و در چه سالهايى شوروى را ترك و به ايران مهاجرت كردند؟
>ارامنه اى كه در اثر انقلاب اكتبر شوروى مجبور به ترك روسيه شدند در دوبرهه به ايران آمدند. يكى در فاصله سالهاى۱۹۱۷ تا ۲۱-۱۹۲۰ و ديگرى در فاصله سالهاى۳۷-۱۹۳۳. گروه اول اساساً از نظام شوروى مى گريختند و گروه دوم جمعيت كثيرى بودند كه در قفقاز زندگى مى كردند ولى شناسنامه ايرانى داشتند و استالين آنها را اخراج كرد چون در برابر دريافت شناسنامه غيرايرانى مقاومت كرده بودند. در اين دوران افراد ديگرى نيز همراه اين جمعيت به علت تضييقات سياسى مجبور به ترك شوروى شدند.

\در برهه هايى از تاريخ، ارامنه ساكن ايران به ارمنستان مهاجرت كردند. عواملى كه سبب ساز اين بازگشت شد چه بود واين اقدام متأثر از شرايط داخلى ايران بود يا ارمنستان؟
>مهاجرت انتظام يافته ارامنه به ارمنستان در سه برهه رخ داد: ۱- در برهه آغازين و اندك زمانى پس از كوچ اجبارى توسط شاه عباس به بهانه عدم وجود زيارتگاه هاى مذهبى و اماكن متبركه دينى بود كه پس از فوت شاه نيز ادامه يافت. شاه عباس براى رفع اين دغدغه قول داد كليساى اجمياد زين مقدس در ارمنستان را خراب كرده و در اصفهان تجديد بنا كند. اين اظهارات شاه موجب انصراف ارامنه از تصميم اوليه شد چرا كه حرمت و قداست اين كليسا كه اولين كليساى رسمى جهان است و در سال۳۰۱ ميلادى بنيانگذارى شده است. ارامنه حتى براى انصراف قطعى شدن از ويران نمودن كليساى اجميادزين نقش چهره وى را در جبهه شمالى گنبد اصلى كليسا حك مى كنند تا شاه لااقل به جهت احترام به نقش چهره خويش از فكر ويرانى آن كليسا بگذرد! شايد هم شاه واقعاً چنين قصدى نداشته باشد. در اين دوره كليساى وانك در اصفهان به عنوان مركزى براى عبادت ارامنه ساخته مى شود، عده اى حتى تعدد كليساهاى اصفهان را با قصد منصرف كردن ارامنه از بازگشت به ارمنستان مرتبط مى دانند، در عين حال به دستور شاه عباس يك دروازه و يك قطعه سنگ بزرگ از كليساى اجميادزين را به اصفهان مى آوردند. ۲- دومين موج مهاجرت در طول جنگ ايران و روس بود (۱۸۲۸ميلادى) كه طى آن گريبايدوف جمعى از ارامنه آذربايجان شرقى مخصوصاً تبريز را به ارمنستان كوچاند. در منابع تاريخى تعداد كوچندگان ارمنى بين ده تا بيست هزارنفر ذكر شده است. اين ارامنه در مناطق آرتاشات،جنوب ايروان، اطراف اجميادزين و كوهپايه هاى آراگاز (در ارمنستان) اسكان داده شدند و با اينكه اين عده به مدت پنج سال از پرداخت برخى مالياتها معاف شده بودند عده بسيارى از آنها در اثر تنگى معيشت جان سپردند. ۳- سومين مهاجرت پس از جنگ جهانى دوم و متأثر از تبليغات وسيع شوروى بود كه انديشه بازگشت را در اذهان ارامنه خارج از ارمنستان زنده كرد. اين مهاجرت به نوعى براى حفظ ارمنستان به عنوان جمهورى نيز مفيد بود چرا كه بر اثر جنگ جمعيت ارمنستان بسيار كاهش يافته بود و احتمال تبديل به واحد خودمختار يا تبديل شدن به جزئى از يك جمهورى ديگر شوروى وجود داشت. در اين دوره از كشورهاى ايران، يونان، بلغارستان، فرانسه، منطقه قامشلى، حلب و كساب در سوريه، لبنان، قبرس، عراق، مصر (قاهره) و رومانى ارامنه بسيارى (شايد بيش از پنجاه هزارتن) به ارمنستان كوچيدند. البته از نظر فرهنگى برخورد صحيح و مطالعه شده اى با اين مهاجرين نشد و مهاجرت هاى بعدى كه از ارمنستان به سمت ايالات متحده، اروپا، استراليا و نيز مهاجرتهاى كوچكى كه به ايران، تركيه، سوريه و بيروت (لبنان) صورت گرفت پيامد همين برخوردهاى منفى و بى برنامگى بود.