ميهمان زنان؛ تأملى در مسائل زنان ايرانى، دكتر الهه كولايى، ايران

زنان ايرانى سالهاى گذشته را با تجارب گوناگونى پشت سر گذاشته اند. آنها از نخستين سالهاى سده اخير با الگوهاى وارداتى غرب گرايانه روبرو شدند كه هويت بومى و ارزشهاى دينى را ناديده گرفته بودند. زنان ايرانى در جريان انقلاب اسلامى حضورى بزرگ و تأثيرگذار داشتند، زيرا آنها چارچوبى براى تأمين حقوق انسانى و احترام به كرامت خود يافته بودند. تأكيدات مكرر امام خمينى (ره) بر ضرورت حضور همه جانبه زنان در كليه عرصه هاى حيات اجتماعى اين برداشت را به شدت تقويت مى كرد كه در شرايط برپايى نظام سياسى جديد فرصتهاى مناسب ترى براى شكوفايى توانمنديها و ظرفيتهاى انسانى آنان فراهم خواهد شد. هر چند دگرگونى هاى چشمگيرى در سالهاى گذشته براساس اين نگرش ايجاد شد و حضور گسترده دختران در دانشگاه و انبوه زنان تحصيلكرده در كشور از جمله آنهاست، ولى بزودى روشن شد براى تحقق اين آرزوهاى تاريخى راهى بس طولانى و ناهموار پيش روست.
«مسأله زنان» امروز يك مسأله داخلى و خارجى زنان ايرانى نيست، امروز «مسأله زنان» به يك موضوع جهانى تبديل شده است. در طول سه دهه گذشته اهميت بررسى و رسيدگى به اين موضوع به طور فزاينده اى مورد توجه قرار گرفته، تا آنجا كه كارگزاران عمده بين المللى اين باور را ترويج مى كنند كه بدون پرداختن به مسائل زنان و رفع محروميتها و عقب ماندگيهاى آنان امكان تحقق اهداف توسعه همه جانبه در كشورهاى در حال توسعه وجود ندارد. در واقع نگاه جنسيتى به مقوله توسعه ناشى از بررسى طرحهاى گوناگون توسعه براى جبران آثار عقب ماندگى در كشورهاى مختلف جهان است. اين نظريه امروز جايگاه مهمى را در برنامه هاى جهانى فقرزدايى و بهبود شرايط بخش عظيمى از مردم محروم در جهان به خود اختصاص داده است. بررسى هاى موجود نشان مى دهد فقر اينك به پديده اى زنانه در جهان تبديل شده و زنان سهم بيشترى از آلام و مصائب فقر و محروميت در جهان را پذيرا شده اند.
در طول تاريخ ما نيز زنان ايرانى همواره تحت هر نوع سركوب قرار داشته اند كه هم در عرصه عمومى و هم در عرصه خصوصى امكان رشد و شكوفايى ظرفيتهاى انسانى آنان را به تحليل مى برد. در درون خانه ها مردانى كه زن را در خدمت نيازهاى گوناگون خود مى يافتند و در بيرون از حريم خصوصى و محيط هاى خانگى حكومتهاى استبدادى همانند مردان آنان را از دسترسى به حقوق و آزاديهاى انسانى باز مى داشتند. به هر ترتيب آرمانهاى انقلاب اسلامى كه رهايى انسانها را از هر نوع و جنس هدف قرار داده بود، سرآغازى براى حركت زنان ايرانى در مسير بهره گيرى از حقوق انسانى خواهد بود.
اما بايد اين آرمانها و ايده آلهاى اسطوره اى را در شرايط واقعى جامعه اى باقرنها حاكميت نظامهاى استبدادى عينيت بخشيد كه بى ترديد تكليفى دشوار است و پايدارى و استمرار را الزامى مى سازد. هرچند ديدگاههاى روشن امام خمينى (ره) اجازه تعرض به متحجران و كج انديشان براى خانه نشين كردن زنان را نداد، ولى اهرمها و ابزارهاى لازم نيز براى ايفاى نقش بايسته زنان در فرآيند توسعه همه جانبه كشور نيز فراهم نيامد. زنان ايرانى در طول سالهاى گذشته همواره در عرصه هاى انتخابات، به مشاركت سياسى مؤثر و گسترده عينيت بخشيدند، ولى كمتر در فرآيند تصميم گيرى موفق به ايفاى نقش تعيين كننده و اثرگذار شده اند.
حضور در عرصه هاى مختلف تصميم گيرى، فرصت تمركز بر مسائل و مشكلات زنان را فراهم مى آورد، مسأله اى كه امروز به عنوان يك ضرورت در سطح جهان مورد توجه قرار گرفته است. زنان ايرانى براساس تجارب پرارزش سالهاى گذشته اينك به خوبى دريافته اند كه بايد براى تحقق آرمانهاى تاريخى خود و رفع محروميتها و محدوديتهاى ناشى از تفكر تاريخى استبدادزده بايد خود بر تلاش سازمان يافته تمركز پيدا كنند. گسترش چشمگير سازمانهاى غير دولتى در سالهاى اخير بيانگر توجه به اين تجربه است.
تحت تأثير تحولات جهانى و گسترش جنبش جهانى زنان در طول دهه اخير دگرگونى هاى مثبتى در كشور ما شكل گرفته است كه بايد به طور دقيق مورد ارزيابى قرار گيرد. در پرتو اين دگرگونى ها و براساس ظرفيتهاى چشمگيرى كه در باورهاى اصيل و ناب دينى درخصوص ضرورت شناسايى و احترام حقوق انسانى زنان وجود دارد، اهميت بررسى دقيق تحولات جارى و بهره گيرى از فرصتهاى پيش رو مشخص مى شود. بى ترديد تجربه زنان ايرانى براى همه كشورهاى مشابه درسهايى گرانبها در بر دارد كه بيش از همه بايد در كشور ما مورد دقت نظر قرار گيرد. يكى از مهم ترين دستاوردها، تمركز و توجه علمى و عملى بر مسائل زنان در سالهاى اخير است كه از شكل گيرى مراكز دولتى مربوط به مسائل زنان، تا رشته هاى دانشگاهى مطالعات زنان، گسترش سازمانهاى غير دولتى زنان و ترويج ادبيات مسائل زنان قابل ملاحظه است.
دقت در مشكلات و مسائل كنونى زنان ايرانى و ايجاد فرصت براى بهره گيرى از تجارب گذشته و جارى، بويژه در نگاهى جهانى، مى تواند براى تسريع در بهبود وضع موجود تأثيرگذار باشد. دگرگونى هاى گسترده در وضعيت زنان ايرانى اهميت تمركز بر آن و برآورد واقع بينانه آثار و پيامدهاى آن را ضرورى ساخته است.

اتخاذ روشهاى ساده انگارانه بدون درنظر گرفتن عمق و ابعاد اين تحولات تنها به پيچيدگى و افزايش بيشتر مشكلات دامن مى زند. مباحثى چون «تحديد مهريه» از اينگونه مسائل است كه به نظر مى رسد طراحان متوجه نارسايى هاى متعدد آن شده باشند. به هر ترتيب پرداختن به مسائل زنان ايرانى نيازمند بهره گيرى از ظرفيتهاى عظيم كارشناسى موجود در كشور است كه ابعاد گوناگون اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى و حتى سياسى آن را مشخص سازند. از همين منظر انتشار صفحاتى خاص مسائل زنان مى تواند عرصه اى مناسب را براى طرح و بررسى مسائل زنان ايرانى، براساس بهره گيرى از تجارب داخلى و خارجى فراهم آورد. از همين منظر بايد تلاش دست اندركاران آن را پاس داشت و براى كمك به اين هدف متعالى به حركت درآمد كه جز با تلاش زنان و مردان حق جو و حق طلب بر پايه موازين پذيرفته شده انسانى و اسلامى اين نتيجه حاصل نمى شود.