زمين در حركت، نگاهى به دلايل وقوع دريالرزه جنوب آسيا، ژان مارك بيه، ترجمه: ع.فخرياسرى، شرق

چرا فاجعه جنوب آسيا رخ داد؟ درواقع مواد مذاب هسته زمين منشاء اين فاجعه است. قطعات عظيم قشر سخت و سطحى كره زمين كه با قرار گرفتن هميشگى در كنار يكديگر پوسته زمين را تشكيل مى دهند، با انرژى باورنكردنى از يكديگر جدا مى شوند و بدين ترتيب نيرويى آزاد مى شود كه حتى در تصور ما هم نمى گنجد. اين بار انسان ها مسئول و سبب فاجعه نيستند. امواج مهلكى كه به برخى سواحل در آسيا هجوم آوردند نه حاصل مصرف بى حد و حساب نفت و مشتقات آن، نه در نتيجه آزاد شدن تعداد زيادى گازهاى اسپرى ها و نه به خاطر پاك كردن غيرمسئولانه جنگل هاى مناطق گرمسيرى است. خير، اين پديده كاملاً طبيعى است. اين فاجعه هلاكت بار به ياد مى آورد كه زير پاهايمان، مواد مذاب درون زمين همواره مترصد آن است كه از جايى از قشر زمين به بيرون فوران كند. و اين حركت بى پايان آنها درون آن گه گاه خود را در سطح زمين به صورت زلزله يا فوران آتشفشانى نشان مى دهد.
جالب است كه بدانيم كاركرد كره خاكى ما چهل سال بيشتر نيست كه واقعاً شناخته شده است. كره زمين را مى توان همچون يك كوره بلند تصور نمود. هسته زمين در نتيجه تجزيه عناصر راديواكتيو موجود در آن ۵۰۰۰ درجه، دما دارد. در بالاى اين رآكتور هسته اى عظيم كه ۶۸۰۰ كيلومتر قطر دارد پوسته زمين قرار دارد. اين پوسته كه حدود ۳۰۰۰ كيلومتر قطر دارد، از قطعات جامد سنگ ساخته شده است.
قسمت هاى عمقى تر داغ ترند و از اين رو از تراكم كمترى برخوردارند و تمايل دارند كه به آهستگى خود را به سطح برسانند.
• مثل يك پازل نامنظم
هنگامى كه اين مواد در تماس با لايه سطحى كره زمين (ليتوسفر) قرار مى گيرند، سردشده و دوباره به سمت پايين حركت مى كنند. اين حركات كه اصطلاحاً ناشى از «همرفت» خوانده مى شوند همانند اتفاقى است كه براى جسمى كه در حد فاصل بين هواى گرم و هواى سرد قرار گرفته پيش مى آيد. بر روى اين شالوده و اساس ناپايدار است كه ليتوسفر (با قطر ۱۰۰ تا ۲۰۰ كيلومتر بسته به محل) قرار دارد.
اين قسمت خودش يكدست نيست و خود به صفحاتى تقسيم شده كه همچون قطعات پازل نامنظم در كنار يكديگر قرار گرفته اند. اين صفحات كه در اواخر دهه ۱۹۶۰ عمدتاً توسط فيزيكدان و زمين شناس فرانسوى خاوير دوپيشون كشف شدند و نام تكتونيك برآنها گذاشتند، سالانه به اندازه چندين سانتيمتر مستقل از يكديگر جابه جا مى شوند. مناطقى كه قطعات مذكور با يكديگر روبه رو و در تماس هستند، به ويژه حساسند. اينها همان نقاطى هستند كه دچار زمين لرزه يا فوران آتشفشان ها مى شوند.
سه حالت وجود دارد: دو صفحه مى توانند به يكديگر نزديك شوند. يكى به زير آن ديگرى خواهد لغزيد و روى را به سمت پوسته زمين خواهد راند. همين تماس و نزديك شدن صفحات اروپا آسيا و هند استراليا بود، كه زلزله اخير و امواج عظيم سونامى را به وجود آورد.
اين صفحات مى توانند از يكديگر دور شوند. ناهموارى هاى زيرآب هاى اقيانوس ها بدين ترتيب تشكيل مى شوند. خط سان آندرآس كه از سانفرانسيسكو مى گذرد نمونه اى از آن است. اين حركات فشار بسيار زيادى به سنگ هاى سطحى وارد مى سازند، لذا آن قدر تغيير شكل مى دهند كه به نقطه شكست مى رسند و به ناگهان از هم مى گسلند. بدين ترتيب زمين دچار لرزش مى شود. به گفته پاسكال برنار پژوهشگر «انستيتو فيزيك كره زمين» واقع در پاريس و نويسنده كتاب «چه چيزى زمين را مى لرزاند؟»، «يك صفحه را مى توان همچون يك آجر در ديوارى از آجرها در نظر گرفت كه با يك قطعه كش آن را به سمت خود مى كشيم. اين آجر به دليل اصطكاك با آجرهاى ديگر و ناهموارى هاى روى آنها در ميان آنها گيركرده و تا مدتى در مقابل قدرت كشيدن مقاومت مى كند اما فشار هرلحظه بيشتر مى شود، تا آن كه به ناگهان از لابه لاى آنها سر مى خورد. سپس قدرى به جلو آمده و مجدداً گير مى كند و به فشار موجود در قطعه كش هرلحظه افزوده مى شود. تا آن كه بار ديگر بر قدرت اصطكاك در بين آجرهاى ديگر فائق آمده در نتيجه آجر موردنظر مجدداً سر مى خورد. سطح تماس همان خط زلزله يا ناحيه ضعيف قشر كره زمين است كه در هر زمين لرزه بزرگ سرانجام در هم گسيخته و مى سرد تا آن كه مجدداً در نقطه اى گير كرده به حال ثابت باقى مى ماند. اين همان اتفاقى بود كه ۲۶ دسامبر در سرتاسر سوماترا رخ داد طى صدها سال، مرز بين دو صفحه به حالت ثابت و مسدود قرار گرفته است. انرژى عظيمى انباشته شده كه به ناگهان آزاد شد.» ضربه ايجاد شده حرارت و لرزش ايجاد مى كند. صدها موج لرزه به قشر سطحى زمين مى رسند يا از آن عبور مى كنند. اندازه آنها امكان پيدا كردن محل شان را مى دهد كه اين كار حتى با فاصله زياد با دقت صورت مى گيرد. اين كارى است كه ده ها رصدخانه زلزله شناسى در سرتاسر جهان انجام مى دهند.

آتشفشان ها عامل ديگرى است كه سياره ها انرژى را كه توليد كرده توسط آنها تخليه مى كند. در داخل همين پوشش زمين و در شرايط خاص حرارتى بيشتر از ۱۰۰۰ درجه و به ويژه فشار قطعات سنگ به حالت مايع يا گاز در مى آيند. بدين ترتيب گدازه آتشفشانى تشكيل مى شود. اين ماده به حالت مايع كه از محيط اطراف خويش سبك تر و گرم تر است با استفاده از نواحى نازك تر و شكننده تر قشر زمين به سمت سطح آن به حركت درمى آيد. اين ماده در مخازن عظيمى به نام محفظه هاى گدازه انباشته و ذخيره مى شود و زمانى كه فشار گاز آن بسيار زياد مى شود قشر سخت روى آن شكاف برداشته، ماده مخلوط زير با قدرت به بيرون پرتاب مى شود. اين همان آتشفشانى و جهش مواد به بيرون از دهانه آتشفشان است. بر روى پنج قاره جهان در مجموع ۱۳۰۰ آتشفشان خاموش ولى بالقوه فعال قرار دارد ولى متخصصين مى گويند اين بنا هاى مخروطى شكل كه منظره هاى ديدنى به محيط اطراف مى بخشند از چندان اهميتى برخوردار نيستند چه تنها بخش بسيار كمى از گدازه بدين ترتيب به سطح زمين تخليه مى شود. قسمت اعظم آن ۹۰ درصد به صورت ناهموارى هاى كف اقيانوس ها درمى آيند.
•۳۰ هزار بار قوى تر از بمب هيروشيما
انسان توانايى تسلط به اين پديده هاى طبيعى را كه انرژى غير قابل تصور دست اندركار ايجاد آنها هستند ندارد. زلزله اى به بزرگى ۶ (كه چندان قوى به حساب نمى آيد) انرژى معادل ۱۰ بمب از نوع بمبى كه بر سر هيروشيما افتاد ايجاد مى كند. مقياس ريشتر يك در واقع عدد توان است و در موارد بيشتر لازم است حاصل آن در عدد ۳۰ ضرب شود. مثلاً زلزله اى به بزرگى ۹ (يعنى آنچه كه در سوماترا اتفاق افتاد) معادل ۳۰ هزار بمب است!
حالا كه قدرت پيشگيرى اين فجايع را نداريم، لااقل مى توانيم با رعايت نكاتى از شدت خسارات حاصله بكاهيم. در مورد آتشفشان ها اين كار تا حدى آسان است. چندين هفته پيش از شروع آتشفشانى مى توان وقوع آن را پيش بينى كرد، تغييرات در محفظه گدازه موجب تغييراتى ملموس به سطح زمين (تغيير شكل مخروط، خارج شدن گاز از دهانه آتشفشان) مى شود. براى پى بردن به نشانه هاى پيش بينى كننده اين حوادث كارشناسان ابزار و وسايل گوناگونى را در اختيار دارند كه يكى از كارآمدترين شان مشاهدات ماهواره هاست.
در مورد زمين لرزه ها، پيشگيرى دشوارتر و ظريف است. سوابق تاريخى در اين جا نقش اساسى دارند. زلزله شناسان بر روى جزئيات رويداد هايى كه در روى خطوط زلزله يعنى مرز بين صفحات تكتونيك مطالعه مى كنند در برخى موارد ممكن است اين اتفاقات در گذشته خيلى دور پيش آمده باشند. به عنوان مثال به گفته ژئوفرى كينگ پژوهشگر فرانسوى بر روى خط زلزله شمال آناتولى واقع در تركيه ردهايى مكتوب از زمان عثمانيان داريم. شرح خسارات به تعيين مركز زلزله و برآورد بزرگى احتمالى و نيز اختصاص دادن هر يك از زمين لرزه هاى تاريخى به ناحيه معينى از گسل كمك مى كند. كارشناسان مى توانند نواحى را كه هنوز خطرناكند يا صفحات در آن نواحى به يكديگر گير كرده اند مشخص كنند. البته گذشته همه چيز را به ما نمى گويد. پاسكال برنار مى گويد: «گسل هايى وجود دارد كه هنوز از آنها بى خبريم.» در شرق آفريقا و در قلب هندوستان كه در سال هاى دهه ۱۹۹۰ شكست هايى در آن نواحى رخ داده نيز نقاطى چون جزاير آنتيل كه حداكثر بزرگى زمين لرزه كه تاكنون رخ داده مى تواند از اين هم بيشتر شود.»
با تمام اين احوال كارشناسان به طور كلى بر روى محل هاى احتمالى بروز زمين لرزه با يكديگر توافق ندارند ولى سه ناحيه را مطرح مى كنند كه احتمال زمين لرزه هاى بسيار عظيم در آنها در دهه آينده وجود دارد: كاليفرنيا، توكيو و ناحيه استانبول.
---------------

بزرگترين سونامى ها

• ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴: زمين لرزه شديدى در قسمت هاى ساحلى سوماتراى اندونزى سونامى هايى را به وجود آورد كه باعث تخريب سواحل ۱۰ كشور شد و طى آن بيش از ۱۵ هزار نفر كشته شدند.
• ۱۷ جولاى ۱۹۹۸: يك سونامى با ساحل شمالى پاپوآى گينه نو برخورد كرد و بيش از دو هزار نفر را كشت.
• ۱۶ آگوست ۱۹۷۶: يك سونامى با منطقه خليج مورو در فيليپين برخورد كرد و ۵ هزار نفر كشته شدند.
• ۲۸ مارس ۱۹۶۸: زمين لرزه اى كه در جمعه مقدس در آلاسكا روى داد، سونامى اى را به وجود آورد كه خط ساحلى آلاسكا را در بر گرفت. همين سونامى به اورگون و كاليفرنيا نيز برخورد كرد و در مجموع ۱۳۲ نفر را كشت.
• ۲۲ مه ۱۹۶۰: سونامى اى به ارتفاع ۱۲ متر با سواحل شيلى، هاوايى، فيليپين، اوكيناوا و ژاپن برخورد كرد. در اين حادثه بيش از هزار نفر كشته شدند.
• اول آوريل ۱۹۴۶: زمين لرزه اى در آلاسكا به وقوع پيوست كه دماغه شمالى لايت هوس را تخريب كرد و چند ساعت بعد با سواحل هاوايى برخورد كرد و در مجموع ۱۶۴ نفر كشته شدند.
• ۳۱ ژانويه ۱۹۰۶: يك زمين لرزه سونامى اى را به وجود آورد كه قسمت هايى از كلمبيا را بلعيد. ميزان تلقات را بين ۵۰۰ تا ۱۵۰۰ نفر تخمين مى زنند.
• ۱۷ دسامبر ۱۸۹۶: يك سونامى بلوار اصلى سانتا باربارا در كاليفرنيا را شست. آمارى از تلفات اين حادثه ثبت نشده است.
• ۱۵ ژوئن ۱۸۹۶: سونامى سان ريكو كه ارتفاع آن به بيست متر مى رسيد به سواحل ژاپن برخورد كرد كه ۲۶ هزار نفر در آن حادثه كشته شدند.
• ۲۷ آگوست ۱۸۸۳: فوران آتشفشان كراكاتوآ سونامى هايى به وجود آورد كه سواحل جاوه و سوماترا را جارو كرد و ۳۶ هزار نفر در آن سانحه كشته شدند.
• اول نوامبر ۱۷۵۵: زمين لرزه بزرگ ليسبون سونامى هايى را به وجود آورد كه ارتفاع آن به ۶ متر مى رسيد و سواحل پرتغال، اسپانيا و مراكش را تخريب كرد.