سومين نشست انجمن دفاع از حقوق زندانيان؛ جمعيت زندانيان بيش از ظرفيت زندان، شيوا زرآبادى، شرق

بيش از ۵۰ درصد زندانيان تمام زندان هاى كشور به اختلالات حاد روانى مبتلا هستند. جمعيت زندانيان در اكثر زندان هاى كشور بيش از ظرفيت زندان است. در زندان زاهدان در فضاى ۴۰۰ نفرى، ۲۸۰۰ زندانى و يا در زندان مركزى همدان در اتاق هاى ۲۰ نفرى، ۵۰ نفر دوران حبس خود را سپرى مى كنند. جمعيت زندانيان با تعداد دستشويى و حمام ها نيز تناسبى ندارد. در حالى كه مطابق با آئين نامه زندان ها، زندانيان بايد حداقل هفته اى يك بار حمام كنند و بهدارى زندان مطابق با آئين نامه زندان ها مكلف است ماهانه از تك تك زندانيان معاينه كامل پزشكى انجام دهد. اقدامات درمانى بايد در داخل زندان فراهم شود و هر زندانى در بدو ورود تا دو ماه بايد در قسمت تشخيص پزشكى براى انجام دوره كامل معاينات جسمى و روانى نگهدارى شود. در حالى كه بنابر گزارش هاى غيررسمى در پرونده زندانيان هيچ موردى از انجام تست هاى روانى و انجام معاينات كامل روانى و جسمى ديده نمى شود.براساس نتايج چند تحقيق درباره شيوع اختلالات روانى در زندان عادل آباد شيراز در دو مرحله و با روش معاينه روانپزشكى مشخص شد كه ۹۶ و ۷۵ درصد زندانيان مرد مبتلا به اختلالات حاد روانى هستند. در زندان قصر بين زندانيان ۲۸-۱۸ سال ۹ نوع اختلالات روانى شايع بود. در حالى كه در زندان شهركرد ۲/۵۵ درصد زندانيان دچار اختلال شخصيتى با مهمترين شاخص اختلال شخصيت ضداجتماعى بودند.به گفته سعيد مدنى استاد دانشگاه و پژوهشگر روند تحولات داخل زندان ها مستقل از روند تحولات اجتماعى نيست و وضعيت روحى و بهداشت روانى زندانيان تحت تاثير تحولات بيرون از زندان قرار مى گيرد و براى اينكه وضعيت زندان هاى كشور را بررسى كنيم بايد ابتدا شرايط اختلالات روانى در خارج از زندان را در نظر بگيريم. بر همين اساس در آخرين تحقيق ملى مربوط به سال ۷۹ كه از سوى وزارت بهداشت و درمان كشور انجام شد، در جمعيت بالاى ۱۸ سال حداقل ۱۱ درصد و حداكثر ۳/۰ درصد شيوع اختلالات حاد روانى گزارش شده است و شايع ترين اختلالات، اختلال اضطرابى و افسردگى عنوان شده است. شيوع اختلالات در زنان ۴۳/۱۴ درصد و در مردان ۳۴/۷ درصد يعنى دو برابر مردان است. در مناطق شهرى ۱۳ درصد و در مناطق روستايى ۳/۹ درصد و در گروه سنى ۴۱ سال به بالا بيشتر از گروه سنى كمتر از ۴۰ سال مشاهده شده است.براساس مطالعه اى در آمريكا شيوع اختلالات روانى در زندان ها دو تا سه برابر جمعيت عادى است و ۷۵ درصد زندانيان مبتلا به اختلال روانى شخصيت ضداجتماعى هستند.مدنى همچنين تاكيد كرد: به طور قطع در درون زندان ها به دلايل مختلف شيوع اختلالات روانى بسيار بيشتر از خارج زندان است. يكى از دلايل اين است كه در هنگام وقوع جرم عامل روانى دخالت دارد و فردى كه وارد زندان مى شود دچار نوعى اختلال روانى است و شرايط داخل زندان هم به آن اضافه مى شود و اگر فردى بدون اختلال روانى وارد زندان شود شرايط زندان مى تواند آن را به مرحله حاد برساند.نوع اختلالات خارج از زندان با درون زندان مشابه است اما از نظر ترتيب اختلالات در درون زندان اختلالات حاد در رتبه بالاترى قرار دارند.وى اين فرضيه را كه زندان در كشور ما مى تواند دليل كاهش اختلالات روانى باشد رد كرد و گفت: «تنها در زمانى كه سه شاخص حفظ پيوند با خانواده و تقويت آن، حفظ پيوند با جامعه و تقويت آن و تغيير خودپنداره فرد نسبت به خود به سمت مثبت شدن برود مى توان انتظار داشت كه زندان اختلالات روانى را كاهش دهد.» مطالعه اى كه در سال ۸۰ در زندان هاى اوين و قصر درباره تاثير زندان بر زندانى قبل از ورود به زندان و پس از آن در فواصل مختلف انجام شده است نشان مى دهد زندان بر سه شاخص پيوند با خانواده و اجتماع خود پنداره تاثير منفى داشته است و مجموعه شرايط داخل زندان مستعد بروز اختلالات روانى است و مسئله اعتياد در زندان ها شيوع اختلالات روانى را افزايش مى دهد و بهداشت زندان ها يك اولويت جدى پيدا مى كند. مدنى به چند عامل براى مثبت شدن ذهنيت زندانى از خودش براساس مطالعات انجام يافته اشاره مى كند: «دسترسى به فعاليت هاى فنى و حرفه اى، دسترسى به مددكار، برنامه ريزى براى اوقات بيكارى، افزايش امكان ادامه تحصيل، تقويت برنامه مراقبت بعد از خروج، تقويت معاينات پزشكى و مهم ترين عامل مديريت علمى زندان ها است.»
• دسترسى به مواد مخدر كمتر از دو دقيقه
محمود عليزاده طباطبايى وكيل دادگسترى سخنران ديگر سومين نشست انجمن دفاع از حقوق زندانيان بود. او كه هم سابقه فعاليت در سازمان زندان ها و هم خود دو ماه حبس را در زندان هاى اوين و قصر تحمل كرده است از ديده هاى خود گفت: زندان يكى از شهرها ۴۰۰ نفر ظرفيت و ۲۸۰۰ نفر زندانى دارد در حالى كه دانشگاه هايش ۵۰۰۰ نفر ظرفيت اما ۵۰۰ دانشجو دارد من به مسئولان پيشنهاد دادم جاى اين دو را با هم عوض كنند.وى گفت: در كل كشور دسترسى به انواع مواد مخدر كمتر از ۲۰ دقيقه امكان پذير است. در حالى كه نان را نمى توان در ۲۰ دقيقه پيدا كرد. در همه زندان هاى كشور در كمتر از دو دقيقه مى توان انواع مواد مخدر آن هم با ۵ تا ۱۰ برابر قيمت بيرون را پيدا كرد. گسترش بيمارى هاى جنسى در همه زندان هاى كشور وجود دارد. طباطبايى با اشاره به توجيه قضات نسبت به كاهش حكم زندان براى مجرمان گفت: «در چندين مورد به مسئولان قوه قضائيه پيشنهاد دادم مثل دانشجويان پزشكى كه مدتى را در بيمارستان ها به عنوان كارآموز مى گذرانند قضات ما هم مدتى از دوران دانشجويى را در زندان بگذرانند تا به راحتى حكم زندان ندهند. خيلى از مواقع حكم زندان معادل حكم اعدام است و زندانيان كه از زندان خارج مى شوند نمى دانند به انواع بيمارى ها مبتلا هستند.»
• پنج ميليون پرونده مفتوح و هفت هزار قاضى
در دهه هاى ۶۰ و ۷۰ سالانه دو ميليون نفر به جمعيت كشور اضافه شد. بدين معنا كه تنها در طول يك دهه ۲۰ ميليون نفر به جمعيت جوان كشور كه جوياى كار و نيازمند يك زندگى حداقل هستند افزوده شده است. در حالى كه در كنار افزايش جمعيت وجود ۷۰۰ عنوان مجرمانه ۵ ميليون پرونده مفتوح در دادگسترى كشور با تنها ۷ هزار قاضى وجود دارد.مرضيه مرتاضى لنگرودى عضو انجمن دفاع از حقوق زندانيان نيز گفت: «انجمن در نظر دارد با جدا كردن عمل خطا از انسان خطاكار عمل را محكوم كند و به اين انسان براى بازگشت به جامعه كمك كند. در اين راه آيين نامه سازمان زندان ها بسيار منطبق با آخرين قواعد استاندارد براى بهداشت زندانيان است اما علت اجرايى نشدن آن افزايش جمعيت و كمبود بودجه و امكانات است.»مرتاضى لنگرودى با اشاره به اين نكته كه انجمن مدت ها است براى گرفتن مجوز جهت بازديد از زندان ها براى تهيه گزارش كارشناسى اقدام كرده اما تا اين لحظه موفق نشده است و به وضعيت بهداشت چند زندان كه براساس گفته هاى وكلا، زندانيان، پزشكان، مددكاران و پرسنل زندان ها تهيه شده بود اشاره كرد.
• در اوين
در زمينه بهداشت مكانى، زندان اوين داراى دو بخش تازه ساز و قديمى است. در بخش قديمى برخلاف آيين نامه زندان ها سلول هاى انفرادى فاقد نورگير كافى هستند. در هنگام شلوغى زندانيان حتى هفته اى يك بار هم نمى توانند به حمام بروند. خميردندان و مسواك جيره بهداشتى زندانيان است اما گاهى فراموش مى شود. بيمارى هاى پوستى، سل و هپاتيت و بيمارى هاى مقاربتى در زندان ديده شده اما آمار دقيقى از آن وجود ندارد، فقر ويتامين و سوء تغذيه رايج است. اجناس فروشگاه كه مطابق با آيين نامه زندان ها بايد اجناس تعاونى عرضه كند بسيار گران است و معمولاً زندانيان عادى قدرت خريد ندارند و اغلب زندانيان فقير از طريق كاركردن براى زندانيان ديگر پول دريافت مى كنند تا بتوانند پاره اى از احتياجات خود را برطرف كنند در حالى كه طبق آيين نامه زندان ها هيچ زندانى نمى تواند زندانى ديگرى را اجير كند. در مركز بهدارى اوين كه طبق آخرين گزارش ۳۰۰۰ نفر جمعيت دارد معمولاً ۳ يا ۴ پزشك عمومى و يك پزشك متخصص در زندان حاضرند.
• زندان مركزى همدان
زندان بسيار شلوغ است و چندين برابر گنجايش ۲۳۰ نفرى خود زندانى دارد. ملحفه، پتو، بالش و تخت به تعداد كافى وجود ندارد و ملحفه اصولاً يك وسيله تجملاتى محسوب مى شود و به دلايل امنيتى مثل فرار و خودكشى معمولاً در اختيار زندانيان قرار نمى گيرد. تعداد حمام ها كافى نيست. در حالى كه جمعيت زندانيان زياد و تعداد مامور محافظ يا كم است و يا جرات مداخله ندارد. زندانيان جوان تر در هنگام ورود مورد آزار و اذيت جنسى زندانيان شرور قرار مى گيرند و طبقه بندى در زندانيان صورت نگرفته است.
• زندان قزوين
در اين زندان طبقه بندى وجود دارد. زندانيان از امكان استحمام روزانه برخوردارند. آزمايش سل به طور رايگان انجام مى شود. پزشك زندان ۲۴ ساعته حاضر است اما امنيت ندارد. غذا خوب است اما ميوه و سبزيجات توزيع نمى شود. سوءتغذيه و بيمارى هاى گوارشى شايع است. به رغم آئين نامه زندان ها كه مسئولان زندان نسبت به آزادى بيماران پير و لاعلاج بايد اقدام كنند، هنوز در زندان افراد پير و لاعلاج ديده مى شوند.

• زندان تبريز
زندان تبريز كه زير نظر سازمان زندان ها اداره نمى شود از نظر وضعيت بهداشتى نسبتاً خوب است اما مشكلات روانى و روحى در آن زياد است. يك دليل آن ممنوع الملاقات شدن زندانى ها است. امكان هواخورى ۵ روز در هفته تنها ۱۰ تا ۱۵ دقيقه است كه برخلاف آئين نامه زندان ها است. رفتار پزشك با زندانيان رفتار پزشك با بيمار نيست، بلكه مثل رفتار زندانبان با زندانى است كه توهين آميز است. بيمارى هپاتيت و ايدز بالا است اما آمار دقيقى وجود ندارد. حمام هر روز وجود دارد اما بيمارى هاى پوستى در تمام بندها قابل رويت است. بيمارى سل در اين زندان كنترل شده است.
• در زندان ديزل آباد كرمانشاه
در اين زندان جمعيت زياد است. زندانيان تمايلى به انجام وظايف خود كه نظافت بندها، محوطه، دستشويى و آشپزخانه است، ندارند و محوطه آلوده به زباله است. در بند عمومى امكان هفته اى يك بار استحمام وجود ندارد.