صبيه مرحوم ميرزا محمد حكيم باشى، نسيم خليلى، شرق

«بر ارباب دانش و بينش مخفى نيست كه خالق عقل و دانش و رازق آفرينش، تربيت نوع بشر را از پسر و دختر به عهده كفايت و قوه درايت امهات نهاده و اين موهبت را به طايفه نسوان داده زيرا تمام مواليد از حين تولد تا قرب ده سال كسب اخلاق تربيت از مادر ها مى نمايند و تقليد از حالات و اخلاق آنها مى كنند، خاصه بنات كه آنها نيز در آتيه امهات هستند و هرگاه مادر ها صاحب اخلاق رذيله باشند ناچار اولاد صاحب اخلاق حسنه نخواهند شد. پس چه بايد كرد كه مادر ها بتوانند از عهده اين خدمت به خوبى برآيند؟ بايد عالم شوند كه فرموده اند طلب العلم فريضه على كل مومن و مومنه، يعنى تحصيل علم و دانش بر هر مرد و زنى واجب است.»
اين گوشه اى بود از نظرات نخستين زن ايرانى كه موفق شد با سرمايه مالى خود و به عشق تحول آفرينى در دل جامعه اى راكد مانده، مجله اى هفتگى به نام دانش راه بيندازد. او در ادامه مطلب فوق و درباره اين مجله مى نويسد: «اين كمينه، خانم دكتر، صبيه مرحوم ميرزا محمد حكيم باشى جديد الاسلام، اين جريده موسوم به دانش را على الحساب هفته اى يك نمره تقديم ارباب ذوق و دانش مى سازم و براى تفضيل اخلاق حسنه خانم هاى محترمه و تفريح و تفنن آنها در هر نمره، ترجمه بعضى رمان ها يا مطايبات را مندرج مى نمايم. اميدوارم آقايان و خانم هاى عزيز به اين ناچيز مدد فرمايند كه اين خدمت را به خوبى بتوانم از عهده برآيم و هيچ مدد و كمكى بهتر از تشويق نيست و هيچ تشويقى بهتر از اين نيست كه به اين بضاعت مزجات مشترى شوند تا چندان ضررى كه بتوان از عهده برآمد بر اين بى نوا تحميل نشود. در واقع مشتركين اين جريده مى توانند به قصد خير اين روزنامه را بخرند. خانم هايى كه سواد خواندن ندارند بر آقايان محترم فرض است كه اين جريده را براى آنها هر هفته بخوانند تا آنها نيز از اين فيض محروم نمانند بلكه همين معنى سبب شود كه تحصيل سواد نيز بفرمايند.»
خانم دكتر كحال دختر يعقوب جديد الاسلام همدانى نشريه دانش را در ۱۹۰۸ در تهران راه اندازى كرد؛ اين نشريه همان طور كه اشاره شد، هفتگى بود و سردبير و نويسنده اصلى اش نيز خود خانم دكتر كحال. در زير عنوان روزنامه، روش دانش اين گونه بيان شده بود:
«روزنامه اى است اخلاقى، علم خانه دارى، بچه دارى، شوهردارى. مفيد به حال دختران و نسوان و به كلى از پولتيك و سياست مملكتى سخن نمى راند. از جمله مطالب عمده اين نشريه حفظ الصحه اطفال، خانه دارى، رسم شوهر دارى، تشويق دختران و زنان به تحصيل سواد، توصيه هاى اخلاقى و نيز رعايت حدود و مقررات اسلامى و اجتماعى ميان مردان و زنان در قالب مقالات، مطايبات و پند هاى حكيمانه و نيز داستان هايى كه به شكل پاورقى ادامه دار در نشريه مى آمده قابل ذكر است.»
اطلاعات تاريخى چندانى از حيات اين زن پيشتاز باقى نمانده است. اما از همين اندك بازمانده ها مى توان دريافت كه خانم كحال يك چشم پزشك و زنى بسيار باسواد بود كه ظاهراً در مدرسه مبلغين مسيحى و ميسيونر هاى آمريكايى، درس خوانده بود. خانم كحال را بايد از مهم ترين زنان خواهان احقاق حقوق زن انگاشت، با اين تفاوت كه او بيشتر، رسيدن به چنين هدفى را در چارچوب خانواده جست وجو مى كرد.

روزنامه خانم كحال هرگز مشوق طغيان زنان و بريدن آنها از نهاد خانواده و پيوستن به مناقشات جامعه نبود، خانم كحال در واقع معتقد بود اگر زنان، فرزندان خود را به نحو شايسته اى تربيت كنند، وظيفه شان را نسبت به جامعه انجام داده اند. او بار ها در مجله خود به اين موضوع اشاره كرده بود كه مادر خوب كسى است كه باسواد باشد و علم و دانش داشته باشد و بتواند فرزندان خوب و شايسته اى تحويل جامعه دهد. خانم كحال بيشتر براى رسيدن به اين هدف كه در واقع هدفى بنيادى تر بود، مى كوشيد. ظاهراً تنها تصويرى كه از او باقى مانده است هم به روحيه خانواده محور او اشارت دارد. اين تصوير او را در كنار پسرش و در دفتر كار مجله دانش، نشان مى دهد، زنى آراسته و مادرى دلسوز!