حكومت يك روزه زنان در روستاى اسك، مرتضى فرهادى، ايران به نقل از "پژوهش زنان"

مراسم حكومت زنان در سه روستاى «اسك» ، «افوس» و «توچه غار» در ايران گزارش شده است. در گذشته اين مراسم داراى كاركردهاى اقتصادى، اجتماعى ، سياسى و حتى نظامى بوده است ولى امروزه بيشتر كاركرد اجتماعى آن به چشم مى خورد. حكومت زنان در روستا، روزى اواسط بهاراتفاق مى افتد كه همه مردان براى جمع كردن برف و مراسم « برفه چال» به خارج از روستا رفته و زنان زمام حكومت را در دست مى گيرند. زنى با صفات تسلط در رهبرى، جديت در مديريت و كاردانى انتخاب مى شود. در ساختار حكومتى تعدادى وزير منصوب مى شود. مردان حق حضور در روستا را ندارند و تعدادى از زنان نگهبان داوطلبانه از روستا پاسدارى مى كنند. حكومت يك روزه زنان بعدازظهر با ورود مردان به روستا پايان مى يابد. اما رسمى كه تنها در اسك اتفاق مى افتد و به اين روستا برجستگى خاصى مى بخشد، مراسم «برفه چال، مردان اسك در مرتع»اسكه وش و مراسم مادر شاهى ( حكومت زنان ) است كه در همان روز به وسيله زنان در ده برپا مى شود.
- حكومت زنان (مادر شاهى)
در روز اجراى آئين برفه چال كه مردان از روستا خارج مى شوند- براى حفظ نظم - زنان به طور موقت زمام حكومت را در دست مى گيرند. براى تحقق بخشيدن به هدف خويش، از ميان خود، زنى (حاكمى) را بر مى گزينند تا وى به نظام حكومتى كه به طور موقت در روستا ايجاد شده سرو سامان بدهد. حكومت زنان را در قديم «مادر شاهى» نيز مى گفته اند.
- چگونگى انتخاب حاكم
حاكمى كه در جهت اداره حكومت يك روزه به ايفاى نقش مى پردازد، زنى است كه داراى صفاتى همچون تسلط در رهبرى، قدرت در مديريت، كم رو و خجالتى نبودن، پرسروزبان بودن، كاردانى و زيبايى، زنى كه چنين برمسند حكومت مى نشيند معمولاً روز قبل از اجراى مراسم به مقام خود واقف مى شود.
- ساختار حكومتى
زنى كه براى اين منظور منصوب مى شود، جهت چرخش روال حكومت و برقرارى ضوابط موجود در اين مراسم، زنانى را به عنوان نگهبان روستا در جاهاى مختلف روستا قرار مى دهد. اين زنان كه بعضاً دختران جوان هستند به طور داوطلبانه خود را جهت نگهبانى و پاسدارى از روستا نامزد مى كنند. از شرايط لازم براى احراز اين منصب بنيه قوى، شجاعت، سر و زبان داشتن است. امروزه تعداد اين نگهبانان به بيست يا سى نفر رسيده است. اين زنان نگهبان ملبس به لباس سربازان قديم هستند.
در زمان اجراى مراسم حكومت زنانه، مردان نبايد در روستا باشند و همگى بايد روستا را به قصد مرتع اسكه وش ترك كنند. البته در مورد مردانى كه بيمار و يا مسن باشند، وضعيت فرق مى كند و آنها مى توانند در ده بمانند به شرط آنكه در خانه باشند و جلوى پنجره يا روى تراس ظاهر نشوند. مردان غريبه و حتى مردان اهل اسك به هيچ وجه حق ورود به ده را ندارند. در اين روز حتى از ورود نيروهاى انتظامى به داخل روستا ممانعت مى شود. دستورات حاكم لازم الاجراست و هيچ كس نبايد تخطى كند. اين قانون در مورد زنان خاطى نيز مصداق دارد. مثلاًَ زنان متخلف را برالاغى پالان بطور برعكس نشانده و دوره مى گردانند و «هو» مى كنند ولى غالباً از مجازات بدنى زنان دورى مى شود. بعضى زنان نيز محكوم به تهيه شيرينى و ديگر ملزومات مى شوند.
فرمانروا در اين روز از قدرت و تسلطى ويژه برخوردار است. با وجود وزرايى كه وى براى خود انتخاب كرده _ كه به وزيران دست راست و دست چپ معروفند- وى احساس اعتماد به نفس بيشترى در ايفاى نقش خود مى كند. شاه و وزيرانش لباس مخصوص به تن مى كنند؛ در گذشته لباس شاه شبيه لباس افراد سپاه دانش، و لباس وزراى وى همانند اونيفورم سربازان بوده است.
در ابتداى روز با رقص و پايكوبى و با سرو وضعى آراسته به در منزل شاه مى روند. اين زنها، آنقدربه نواختن و پايكوبى ادامه مى دهند تا فرمانروا از خانه بيرون آمده و همراه ايشان به محل « تكيه » بيايد. حاكم پس از رسيدن به اين نقطه، در قصر خيالى خويش مى نشيند و وزيران خود را هم در طرفين مى نشاند.

پس از جمع شدن تمامى زنان در« تكيه» مراسم شروع مى شود. ابتدا به حكم حاكم نگهبانان در چهار گوشه روستا مستقر مى شوند و بقيه پاسداران همراه زنان روستايى در داخل روستا مى گردند تا مبادا داخل روستا پنهان شده باشد. در حين اجراى مراسم، نگهبانان مرتب، به سراغ شاه آمده و چگونگى وضعيت روستا را از حيث وجود يا عدم وجود مردان گزارش مى دهند. اگر گزارش مبنى بر ديده شدن مردى در داخل روستا به گوش حاكم برسد ، وى كليه زنان را به دنبال مرد مذكور مى فرستد تا او را تنبيه كرده و مجازات هاى ويژه را در موردش اجرا كنند.
با نزديك شدن ظهر، مراسم كم كم رو به اتمام مى رود و حاكم با بيشترزنان روبوسى مى كند و ايشان را براى زنده نگهداشتن اين سنت قدردانى و و تشويق مى كند. اين روز چون روز ويژه زنان است و آنها آزادى بيشترى در غياب مردان دارند، سعى مى كنند از انجام دادن كارهاى روزمره خوددارى كنند تا بتوانند در جمع زنان مجرى آئين، حاضر شوند. البته زنانى كه عزادار هستند چندان تمايلى براى شركت در اين مراسم ندارند. در مورد زنان غريبه روستاى اسك در گذشته كمتر پذيرفته مى شد ولى امروزه حضور آنان در اين مراسم قابل قبول است.
بعد از اتمام مراسم، زنان به صورت دسته جمعى غذا تهيه مى كنند و بعد از صرف غذا و برچيده شدن بساط جشن و سرور در آستانه ورود مردان به ده از جانب زنان هيچ گونه استقبالى از مردان نمى شود.
پى نوشت:
- «اسك»روستايى در ۹۰ كيلومترى شمال شرقى تهران است.
- اين مطلب خلاصه اى از مقاله دكتر مرتضى فرهادى، مردم شناس، در فصلنامه پژوهش زنان، شماره ۳ است.