احتمال وقوع "سونامی" در شمال و جنوب ایران، شريف نيوز

دانشمندان زمین‌شناس اخیرا اعلام کرده‌اند که طوفان‌هایی مانند «سونامی» در خلیج‌فارس نیز امکان وقوع دارند. به عقیده آنان این خطر باید در طرح‌های عمرانی و توسعه خطوط ساحلی و قبل از هر چیز در احداث ساختمان‌های مسکونی و هتل‌ها در مناطق ساحلی امارات مورد توجه قرار گیرد.
این در حالی است که کارشناسان زمین‌شناسی کشورمان نیز وقوع پدیده سونامی در شمال و جنوب کشور را غیرممکن نمی‌دانند. به گفته رئیس گروه زمین‌شناسی زیست‌محیطی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، با توجه به این که ایران در کمربند زلزله‌خیز جهان قرار دارد، وقوع سونامی در دریای عمان و دریاچه خزر امری دور از ذهن نخواهد بود.
دکتر مرتضی طالبیان، رئیس گروه لرزه‌زمین ساخت سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، در گفتگو با روزنامه «خراسان» در خصوص چگونگی بروز پدیده سونامی می‌گوید: امواج سونامی در اثر برخورد صفحات (پلیت‌ها) پوسته اقیانوس‌ها ایجاد می‌شود به طوری که برخورد دو صفحه اقیانوسی با یکدیگر سبب جابجایی این دو صفحه شده به نحوی که یکی از این دو صفحه در زیر صفحه دیگر قرار می‌گیرد. بر اثر شکستگی و اختلاف سطح ایجاد شده در کف بستر اقیانوس، امواج عظیمی تولید می‌شود که دارای ارتفاع بسیار زیاد و انرژی عظیمی هستند.
وی ادامه می‌دهد: در واقع برای وقوع پدیده سونامی چند شرط مورد نیاز است یکی وجود زمین‌لرزه در مقیاس بزرگ و دیگری آن که زمین‌لرزه در کف دریا اتفاق بیفتد و شرط سوم حرکت گسل‌های کف دریا یا اقیانوس به شکل عمودی یا شاغولی است به طوری که بخشی از کف دریا بالا آمده و بتواند حجم زیادی از آب را جابجا کند.
وی تصریح می‌کند: امواج سونامی اصولا بین 50 سانتی‌متر تا 30 متر ارتفاع دارند و با سرعتی حدود 200 تا 700 کیلومتر در ساعت به طرف ساحل حرکت می‌کنند که برخورد این امواج به ساحل یا جزایر اطراف خسارات بسیار سنگینی را به بار می‌آورد.

وی می‌افزاید: جنوب ایران اصولا به دو بخش خلیج‌فارس و دریای عمان تقسیم می‌شود که در بخش دریای عمان ما پدیده فرورانش روبرو هستیم که طی آن یک پوسته اقیانوسی به زیر پوسته مکران (شامل ایران و پاکستان) رانده می‌شود و بنابراین بیشترین امکان برای آن که گسلی بزرگ زمین‌لرزه‌ای شدید را در این ناحیه ایجاد کند و در نتیجه آن با جابجایی آب کف دریا پدیده‌ای همانند سونامی در تمامی نقاط ساحل مکران اتفاق بیفتد وجود دارد.
وی می‌گوید: آثار تاریخی به جا مانده نشان می‌دهد که در منطقه مکران (شامل ایران و پاکستان) زلزله‌های بزرگی رخ داده است و طی آن بندری به نام صیراف تماما به زیر آب رفته است. این مکان هم اکنون جزو آثار باستانی در نزدیکی عسلویه است.
وی می‌افزاید: با این حال مطالعات نشان می‌دهد که امکان وقوع سونامی در دریای عمان به مراتب بیشتر از خلیج‌فارس است چون خلیج‌فارس به دلیل برخورداری از عمق کم بالقوه نمی‌تواند با چنین خطری مواجه باشد.
به گفته دکتر طالبیان یکی از مناطقی که بیش از خلیج‌فارس در کشور ما از نظر بروز پدیده سونامی در معرض تهدید قرار دارد منطقه دریای خزر است که وجود گسل‌های بسیار بزرگ و عمق بسیار زیاد دریا احتمال وقوع گسل یا حرکت گسل‌ها در اثر وقوع زلزله و بروز سونامی را افزایش می‌دهد.

وی تاکید می‌کند: یکی از راهکارهای جلوگیری از بروز پدیده‌های مخربی مانند سونامی حفظ حریم دریاست. متاسفانه در سال‌های اخیر بالا آمدن سطح آب دریا در شمال کشور بسیاری از تاسیسات و ساختمان‌ها را به زیر آب برد در حالی که اگر حریم دریاها به عنوان اراضی ملی شناخته شوند و از تملک شخصی این مناطق جلوگیری گردد و جنگل‌ها و فضای سبز اطراف آنها قربانی ساخت و سازهای بشری نشود در این صورت احتمال وقوع حوادث زیانبار به حداقل خواهد رسید.
از سوی دیگر باید قبل از انجام هرگونه پروژه‌ای ابتدا مطالعات اولیه در مورد این مسئله که چه ناحیه‌ای می‌تواند امن‌تر باشد انجام شود در حالی که متاسفانه مطالعات زیست‌محیطی، لرزه‌نگاری و... در سال‌های اخیر در مناطق شمالی کشور بسیار کمرنگ انجام می‌شود.

وی نصب سیستم‌های هشداردهنده در مناطق شمال و جنوب کشور را بسیار ضروری عنوان می‌کند و می‌افزاید: کشورهای اطراف اقیانوس آرام، مانند آمریکا و ژاپن از بهترین سیستم‌های هشداردهنده برخوردارند که این سیستم‌ها و دستگاه‌های لرزه‌نگار، امواج زمین‌لرزه را در دقایق اولیه زمان وقوع تشخیص و هشدار می‌دهند تا ساکنین منطقه قبل وقوع هر فاجعه‌ای آنجا را تخلیه کنند.

وی ادامه می‌دهد: در سفری که به ژاپن داشتم هنگام وقوع زمین‌لرزه در یکی از جزایر ژاپن شاهد بودم که به محض وقوع زمین‌لرزه کلیه شبکه‌های تلویزیونی به طور سیستماتیک قطع شد و نقشه‌ای بر روی صفحه تلویزیون ظاهر گردید که ضمن پخش صدای آژیر و نشان دادن علامت هشدار مشخص می‌کرد که تا چند دقیقه دیگر امواج سونامی به این سواحل می‌رسد و زمان دقیق برای تخلیه منطقه را نیز به مردم اعلام می‌کرد.
وی اظهار می‌دارد: تغییر سطح آب دریاچه به صورت تدریجی و یا پس از وقوع امواج سونامی اغلب باعث بروز خسارات مالی و جانی جبران‌ناپذیری می‌شود. زمین‌های اطراف ساحل اغلب به شکل ماسه‌ای هستند که پس از وقوع زمین‌لرزه پدیده‌ای با عنوان «روان‌گرایی» در این مناطق اتفاق می‌افتد و خاک حالت مایع پیدا می‌کند. در نتیجه سازه‌های روی این شن‌ها به راحتی واژگون می‌شوند. بنابراین انجام مطالعات لازم قبل از هرگونه ساخت و ساز و اجرای پروژه در این مناطق بسیار ضروری است.
از سوی دیگر متاسفانه شاهد هستیم که امروزه به دلیل وجود کوچه پس‌کوچه‌های باریک که اغلب به دریا ختم می‌شوند، به خوبی نمی‌توان از فواصل نسبتا نزدیک دریا را مشاهده کرد این موضوع نه تنها در زمان وقوع بلایای طبیعی بسیار خطرناک است بلکه از مسائلی است که می‌تواند در سیاست جذب توریست هم تاثیرات نامناسبی برجای بگذارد.