خانواده‌های سیاسی زمانی به مانع تبدیل می‌شوند که حفظ موقعیت خود را بر پیشبرد هدف ملی مقدم بدانند. آن‌گاه پرسش اصلی دیگر این نیست که «این اقدام چه سودی برای ایران دارد؟»؛ پرسش این است که «اعتبارش به نام چه کسی نوشته می‌شود؟». موفقیت جریان دیگر، حتی اگر جمهوری اسلامی را تضعیف کند، تهدیدی برای جایگاه خودی‌ها تلقی می‌شود. مبارزه با حکومت، زیر سایهٔ رقابت بر سر مالکیت مبارزه قرار می‌گیرد.

گره دیگر، ترس از فردای پیروزی است. اکثر نیروها خواهان پایان جمهوری اسلامی‌اند، اما از نظمی که در آن موقعیت تضمین‌شده‌ای نداشته باشند نیز بیم دارند. این نگرانی با توصیهٔ اخلاقی برطرف نمی‌شود. همکاری به قواعد روشن نیاز دارد: آزادی فعالیت و مخالفت، حقوق برابر شهروندان و سازوکاری معتبر برای مراجعه به رأی مردم. هیچ جریان سیاسی حق ندارد سهم خود از قدرت آینده را پیشاپیش تضمین‌شده بخواهد؛ تضمین باید برای حقوق همگان باشد.

در این میان، مرز اختلاف مشروع و رفتار ویرانگر باید روشن بماند. اختلاف بر سر پادشاهی یا جمهوری، سیاست اقتصادی یا شیوهٔ گذار، بخشی از سیاست است. اما تحقیر، اتهام بی‌سند و تلاش برای حذف رقیب، جای استدلال را نمی‌گیرد. نقدی که ادعا و عملکرد مشخصی را بررسی می‌کند، به پاسخ‌گویی کمک می‌کند؛ تخریبی که تنها اعتبار دیگری را هدف می‌گیرد، سرمایهٔ سیاسی جامعه را می‌سوزاند.

دربارهٔ پشتیبانان شاهزاده رضا پهلوی نیز همین معیار معتبر است. حمایت ازشاهزاده، مانع نقد عملکرد ایشان نیست و مخالفت با او نیز مجوز تخریب شخصیت نمی‌شود. جریان‌هایی که رهبری و توان شاهزاده رضا پهلوی را زیر سؤال می‌برند، باید روشن کنند خود چه سازمان، برنامه و پشتوانه‌ای برای عبور از جمهوری اسلامی فراهم کرده‌اند. هیچ‌کس با برشمردن کاستی‌های رقیب، شایستگی خود را اثبات نمی‌کند.

اپوزیسیون برای همکاری لازم نیست دربارهٔ همه‌چیز توافق کند. توافق بر سر شکل نهایی حکومت، شرط هر اقدام مشترک نیست؛ پذیرش حق مردم برای تعیین آن، شرطی اساسی است. آنچه اکنون ضرورت دارد، توافقی مشخص دربارهٔ هدف، اقدام‌های مشترک، شیوهٔ تصمیم‌گیری و مسئولیت هر طرف است. اتحادی که تعهد و سازوکار ندارد، با نخستین اختلاف فرو می‌پاشد.

ایران ملک هیچ حزب، خاندان یا سازمانی نیست. هیچ‌کس نیز حق ندارد تعلق به این سرزمین را از مخالف سیاسی خود سلب کند. اعتبار نیروهای سیاسی باید با برنامه، کارنامه و توان جلب اعتماد مردم سنجیده شون د؛ نه با سابقهٔ ادعا، شمار حملات به رقبا یا بلندترکردن صدا.

آزمون اپوزیسیون روشن است: آیا می‌تواند با حفظ اختلاف‌ها، تعهدی مشترک و قابل سنجش بپذیرد؟

نیرویی که امروز از توافق بر سر قواعد همکاری عاجز است، برای ادارهٔ فردای ایران نیز پاسخ قانع‌کننده‌ای ندارد. اگر حفظ موقعیت خانوادهٔ سیاسی از رهایی ایران مهم‌تر شود، ادعای تقدم منافع ملی اعتباری نخواهد داشت.

کوروش کلهر - تحلیلگر سیاسی