هرچه فکر می‌کردم، نمی‌توانستم بفهمم چرا یک انسان، که نام آدمی بر او نهاده‌اند، وجدان و انسانیت خود را کنار می‌گذارد و فرزندان مردم را می‌کشد یا به اعدام محکوم می‌کند. چه عنصری او را به چنین جنایتی وامی‌دارد؟ چگونه ممکن است انسانی که خود پدر است، فرزند دیگری را به پای چوبه دار بفرستد و پس از آن، به خانه بازگردد، فرزندش را در آغوش بگیرد و زندگی عادی خود را ادامه دهد؟
آیا این انسان‌ها از ابتدا فاقد وجدان بوده‌اند؟ آیا قدرت و منفعت، انسانیت را از آنان گرفته است؟ یا چیزی خطرناک‌تر در ذهنشان ریشه دوانده؛ باوری که به آنان اطمینان می‌دهد نه تنها مرتکب جنایت نشده‌اند، بلکه با گرفتن جان دیگری، تکلیفی مقدس را انجام داده‌اند؟
برای یافتن پاسخ، باید از خود جنایت فراتر رفت و به ذهن انسانی نگریست که جنایت را برای خود توجیه می‌کند. انسانی که شاید اگر کسی به فرزندش آسیب برساند، فریاد دادخواهی سر دهد، اما هنگام صدور حکم مرگ برای فرزند دیگری، خود را مجری عدالت بداند.
وقتی نادانی لباس تقدس می‌پوشد
جوردانو برونو، فیلسوف ایتالیایی، در سال ۱۵۸۵، در کتاب «کابالای اسب پگاسوس»، با زبانی طنزآمیز از «جهل مقدس» سخن گفت. او در شعری با عبارت «ای جهل مقدس!» نادانی‌ای را به سخره گرفت که در پوشش دینداری، پرسشگری و اندیشیدن را بی‌ارزش می‌شمارد.
پانزده سال بعد، خود برونو به حکم دادگاه تفتیش عقاید در رم زنده سوزانده شد.
روایت مشهوری وجود دارد که هنگام سوزاندن او، پیرزنی با نیت ثواب هیزمی بر آتش افزود و برونو با دیدن او، جهل مقدس را نفرین کرد. اصالت تاریخی این گفت‌وگو تایید نشده است؛ اما فارغ از صحت آن، تصویر پیرزنی که به امید پاداش الهی بر آتش یک انسان هیزم می‌گذارد، پرسش مهمی را پیش می‌کشد: چگونه ممکن است انسانی به قصد انجام کار نیک، در نابودی انسانی دیگر مشارکت کند؟
مسئله، اعتقاد به خدا نیست. مسئله از جایی آغاز می‌شود که انسان، برداشت خود از اراده خدا را حقیقتی بی‌چون‌وچرا می‌پندارد و دیگر برای عقل، تردید و وجدان خویش جایگاهی باقی نمی‌گذارد.
در چنین شرایطی، چه بسا خطرناک‌ترین فرد کسی نباشد که می‌داند مرتکب جنایت شده است، بلکه کسی باشد که با اطمینان کامل، جنایت خود را عبادت می‌نامد.
وجدان چگونه از قضاوت بازمی‌ماند؟
آلبرت بندورا، روان‌شناس شناخته‌شده، در پژوهش سال ۱۹۹۹ خود درباره «گسست اخلاقی» توضیح می‌دهد که انسان‌ها چگونه می‌توانند رفتارهای غیرانسانی را برای خود توجیه کنند، بی‌آنکه با احساس گناه معمول روبه‌رو شوند.
یکی از این سازوکارها، تغییر معنای عمل است. کشتن دیگر «قتل» نامیده نمی‌شود؛ «اجرای حکم» یا «انجام تکلیف» خوانده می‌شود. سرکوب، «حفظ امنیت» و حذف مخالف، «دفاع از ارزش‌ها» معرفی می‌شود.
سازوکار دیگر، انتقال مسئولیت است. قاضی می‌گوید قانون چنین خواسته است؛ مامور می‌گوید دستور داشته است؛ و فرمانده می‌گوید برای حفظ نظام ناچار بوده است. در این زنجیره، هرکس بخشی از کار را انجام می‌دهد و ممکن است مسئولیت نتیجه نهایی را از خود دور بداند.
اما خطرناک‌ترین مرحله شاید هنگامی آغاز شود که قربانی دیگر در نگاه عامل خشونت، انسانی مانند دیگران نیست؛ بلکه با برچسب‌هایی چون دشمن خدا، مفسد یا خائن شناخته می‌شود.
وقتی هویت انسانی قربانی پشت یک عنوان پنهان شد، نادیده گرفتن رنج او آسان‌تر می‌شود.
البته همه عاملان کشتار از یک انگیزه پیروی نمی‌کنند. برخی ممکن است با یقین اعتقادی عمل کنند، برخی از سر ترس، برخی برای حفظ موقعیت و برخی با آگاهی از نادرستی کار خود. جهل مقدس تنها یکی از سازوکارهای توجیه خشونت است، اما هنگامی که با قدرت و اختیار گرفتن جان انسان همراه می‌شود، پیامدهای آن می‌تواند جبران‌ناپذیر باشد.
وقتی فرمان خدا جای وجدان می‌نشیند
برای دیدن پیامدهای این تفکر، لازم نیست فقط به تاریخ قرون وسطا مراجعه کنیم.
در اعدام‌های گسترده زندانیان سیاسی ایران در سال ۱۳۶۷، بنا بر گزارش عفو بین‌الملل، هزاران زندانی در فرایندهایی فاقد دادرسی عادلانه اعدام شدند. در مواردی، پاسخ زندانیان به پرسش‌هایی درباره اعتقادات مذهبی، نماز خواندن و وفاداری سیاسی در تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آنان نقش داشت.
سال‌ها بعد، مصطفی پورمحمدی، از اعضای هیئت رسیدگی به زندانیان سیاسی تهران در آن سال، در سال ۱۳۹۵ اعلام کرد:
«ما افتخار می‌کنیم که دستور خدا در رابطه با منافقین را اجرا کردیم.»
این سخن از نظر موضوع مقاله ما اهمیت ویژه‌ای دارد. گوینده نه تنها از عملکرد مورد بحث ابراز پشیمانی نمی‌کند، بلکه آن را به اجرای فرمان خدا نسبت می‌دهد.
اما در همان ساختار مذهبی، حسینعلی منتظری در سال ۱۳۶۷ با آن اعدام‌ها مخالفت کرد و نسبت به پیامدهایشان هشدار داد.
این تفاوت نشان می‌دهد که نمی‌توان همه رفتارها را به دینداری نسبت داد. دو فرد می‌توانند در یک سنت اعتقادی پرورش یافته باشند، اما یکی در برابر کشتار اعتراض کند و دیگری آن را اجرای تکلیف بداند.
پس پرسش تنها این نیست که انسان به چه چیزی ایمان دارد؛ بلکه این است که آیا حاضر است باور خود را با حق حیات دیگران، امکان خطای خویش و مسئولیت اخلاقی تصمیم‌هایش روبه‌رو کند؟
وجدانی که دیر بیدار شد
در سال ۱۶۹۲، در محاکمات جادوگری سالم در آمریکا، شماری از متهمان بر پایه اتهاماتی آمیخته با ترس مذهبی و شواهد نامعتبر به مرگ محکوم شدند.
ساموئل سیوال، یکی از قضات آن محاکمات، پنج سال بعد، در سال ۱۶۹۷، مسئولیت اخلاقی خود را پذیرفت و علنا درخواست بخشش کرد.
این اعتراف پرسشی دردناک به جا می‌گذارد: اگر انسانی می‌تواند سال‌ها بعد به اشتباه خود پی ببرد، چرا پیش از گرفتن جان دیگری احتمال خطای خود را جدی نمی‌گیرد؟
پشیمانی می‌تواند نشانه بیداری وجدان باشد، اما زندگی ازدست‌رفته را بازنمی‌گرداند.
شاید مهم‌ترین وظیفه وجدان نیز همین باشد: پیش از وقوع عمل جبران‌ناپذیر، انسان را به تردید وادارد، نه آنکه سال‌ها بعد او را به پشیمانی برساند.
آقای قاضی، سخنی با وجدان شما دارم
اکنون می‌خواهم مستقیما با شما سخن بگویم؛ با قاضی صادرکننده حکم مرگ، بازجو، مامور اجرای حکم و هرکسی که تصمیم یا عمل او می‌تواند به گرفتن جان انسانی منجر شود.
آیا تاکنون، حتی برای لحظه‌ای، به این فکر کرده‌اید که ممکن است اشتباه کنید؟
ممکن است متهمی که در برابر شما نشسته، بی‌گناه باشد. ممکن است اعتراف او بر اثر شکنجه یا تهدید گرفته شده باشد. ممکن است آنچه شما فرمان خدا می‌پندارید، تنها برداشت انسانی دیگری باشد که خود را نماینده حقیقت معرفی کرده است.
آیا هیچ‌گاه از خود پرسیده‌اید چرا باید باور و تشخیص شما بر حق زندگی انسان دیگری برتری داشته باشد؟
شما نیز خانواده دارید. می‌دانید انتظار کشیدن برای بازگشت فرزند چیست. می‌دانید شنیدن خبر مرگ عزیز چه بر سر یک خانواده می‌آورد.
پس چگونه رنجی را که برای خانواده خود تحمل‌ناپذیر می‌دانید، برای خانواده دیگری روا می‌شمارید؟
من از شما نمی‌خواهم از اعتقادتان دست بکشید. می‌پرسم آیا اعتقاد شما جایی برای احتمال اشتباه، شفقت و حفظ جان انسان باقی گذاشته است؟
اگر روزی دریافتید حکمی که صادر کرده‌اید ناعادلانه بوده، اگر فهمیدید اعترافی حقیقت نداشته یا انسانی قربانی تعصب و خطای قضایی شده است، چه خواهید کرد؟
آیا می‌توانید او را از قبر بازگردانید؟ آیا می‌توانید به مادری که فرزندش را از دست داده، سال‌های ازدست‌رفته زندگی را پس بدهید؟
هیچ مقام، لباس، عنوان مذهبی یا دستور مافوقی نمی‌تواند مسئولیت اخلاقی انسان را به طور کامل از دوش او بردارد.
سخن آخر؛ خدا به کشتن نیاز دارد یا قدرت؟
جهل مقدس فقط ندانستن نیست؛ خطر آن زمانی آشکار می‌شود که انسان گمان کند همه حقیقت را می‌داند و دیگر نیازی به پرسش ندارد.
تاریخ نشان داده است که انسان‌ها گاه با نام خدا به کشتار دست زده‌اند و انسان‌های دیگری با همان باور دینی، در برابر کشتار ایستاده‌اند.
پس مسئله اصلی فقط ایمان داشتن یا نداشتن نیست؛ مسئله این است که انسان در لحظه تصمیم، فرمان و تعصب را بر وجدان و حق حیات دیگری مقدم می‌دارد یا نه.
آنچه مرا همچنان به فکر فرو می‌برد، این پرسش است:
آیا هولناک‌تر از انسانی که با آگاهی مرتکب جنایت می‌شود، کسی نیست که به نام خدا، با وجدانی آسوده جان می‌گیرد و تصور می‌کند پاداش خواهد گرفت؟
و خطاب به آنان که امروز اختیار جان دیگران را در دست دارند، تنها یک پرسش باقی می‌ماند:
اگر فردا فهمیدید آنچه فرمان خدا می‌پنداشتید، خواست قدرت یا خطای انسان بوده است، در برابر وجدانتان چه پاسخی خواهید داشت؟
