وقتی تصاویر جشن هالووین در خیابان‌های ایران را دیدم، نخست لبخند جوانانی توجهم را جلب کرد که با چهره‌آرایی و لباس‌های متفاوت، برای چند ساعت می‌خواستند از روزمرگی فاصله بگیرند. اما پس از آن، پرسشی تلخ در ذهنم شکل گرفت: چگونه در سرزمینی که قرن‌ها جشن و آیین شادی داشته است، گردهمایی گروهی جوان برای تفریح می‌تواند به مسئله‌ای امنیتی تبدیل شود؟ حسرت من از دیدن هالووین نبود؛ از به یاد آوردن گنجینه‌ای بود که هنوز داریم، اما برای زنده نگه داشتن و بازآفرینی آزادانه‌اش فرصت کافی نداریم.
ایران فقط سرزمین نوروز نیست. مهرگان، سده، یلدا، تیرگان و چهارشنبه‌سوری، در کنار جشن‌ها و آیین‌های گیلکی، مازندرانی، کردی، لری، آذری، بلوچی، ترکمنی و دیگر فرهنگ‌های محلی، نشان می‌دهند که شادی در زندگی ایرانیان امری حاشیه‌ای نبوده است. بسیاری از این آیین‌ها با طبیعت، کشاورزی، موسیقی، نمایش، قصه‌گویی و دیدار همسایگان پیوند داشته‌اند. تفاوت منطقه‌ها، نه نشانه پراکندگی، بلکه از عناصر غنای فرهنگی ایران بوده است.
حتی در معرفی رسمی مهرگان و سده نزد یونسکو، آواز، موسیقی، رقص و مشارکت جمعی از ویژگی‌های این جشن‌ها به شمار می‌روند. این نکته یادآور می‌شود که میراث فرهنگی فقط نام یک مناسبت در تقویم یا تصویری در کتاب نیست. فرهنگ زمانی زنده است که کودکان آن را تجربه کنند، خانواده‌ها در آن مشارکت داشته باشند و نسل تازه بتواند چیزی به آن بیفزاید. جشنی که تنها درباره‌اش سخن بگوییم، اما نتوانیم آزادانه برگزارش کنیم، به‌تدریج از زندگی روزمره فاصله می‌گیرد.
برای نمونه، به قاشق‌زنی چهارشنبه‌سوری نگاه کنیم. در این رسم، کسانی با چهره پوشیده، قاشق و کاسه به دست، به در خانه همسایگان می‌رفتند و خوراکی یا هدیه می‌گرفتند. آیا این تصویر، ما را به یاد کودکان و نوجوانانی نمی‌اندازد که در هالووین با لباس مبدل به در خانه‌ها می‌روند و شیرینی می‌گیرند؟ شباهت چشمگیر است، هرچند دلیلی برای ادعای خاستگاه مشترک یا اقتباس یکی از دیگری نداریم. پرسش مهم‌تر آن است که چرا امکانات فرهنگی و اجتماعی لازم برای بازآفرینی شاد و امروزی چنین آیین‌هایی فراهم نشده است؟
در این میان، نقش جمهوری اسلامی را نمی‌توان نادیده گرفت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، حکومت کوشید روایت مطلوب خود از هویت و حافظه جمعی را در تقویم، رسانه، آموزش و مناسبت‌های عمومی برجسته کند. البته نوروز و برخی آیین‌های ملی باقی ماندند و حتی جشن‌هایی چون مهرگان و سده با مشارکت ایران در یونسکو ثبت شدند. پس سخن از نابودی کامل جشن‌های ایرانی دقیق نیست. مسئله، فاصله میان به رسمیت شناختن یک میراث و اجازه دادن به اجرای آزادانه همه جلوه‌های آن است.
چرا موسیقی، رقص، پوشش انتخابی یا گردهمایی مختلط باید برای برگزارکنندگان یک جشن دردسر ایجاد کند؟ حکومت می‌تواند درباره ایمنی مراسم و حقوق دیگران مقررات معقول داشته باشد؛ اما میان پیشگیری از خطر و دخالت در انتخاب فرهنگی شهروندان مرز روشنی وجود دارد. هنگامی که این مرز کمرنگ می‌شود، جشن دیگر صرفا فرصتی برای شادی نیست، بلکه به صحنه کشمکش میان جامعه و قدرت تبدیل می‌شود.
نمونه‌های سال جاری گویای این مسئله‌اند. در مارس ۲۰۲۶، عفو بین‌الملل از بررسی ویدئوهای راستی‌آزمایی‌شده‌ای خبر داد که حضور نیروهای امنیتی برای متفرق کردن مردم در جریان چهارشنبه‌سوری چیتگر تهران را نشان می‌داد. چند ماه بعد، گزارش‌هایی از برخورد نیروهای بسیجی و لباس‌شخصی با تجمع هالووین در خیابان ایرانشهر تهران منتشر شد. دادستان یزد نیز پلمب محل‌هایی در یزد و اردکان و احضار برگزارکنندگان هالووین را اعلام کرد. یکی جشنی ایرانی است و دیگری واردشده از فرهنگ جهانی؛ اما در هر دو، مسئله آزادی گردهمایی و حدود مداخله حکومت مطرح می‌شود.
با این همه، نباید نتیجه گرفت هر جوانی که هالووین را جشن می‌گیرد، فرهنگ ایرانی را فراموش کرده یا قصد اعتراض سیاسی دارد. شبکه‌های اجتماعی، فیلم‌ها، ارتباط جهانی و جذابیت بازار سرگرمی نیز سلیقه نسل‌ها را تغییر می‌دهند. بسیاری از جوانان می‌توانند هم نوروز و یلدا را دوست داشته باشند و هم هالووین را. آنچه در شرایط محدودیت رخ می‌دهد، این است که یک انتخاب عادی گاه معنایی فراتر پیدا می‌کند: جوانی که می‌خواهد لباس دلخواهش را بپوشد و با دوستانش بخندد، ناگهان برای همین خواسته ساده در برابر قدرت قرار می‌گیرد.
نگرانی من از حضور هالووین در ایران نیست. نگرانی از آن است که جامعه‌ای با این همه ظرفیت فرهنگی، نتواند همان ظرفیت را با آزادی، خلاقیت و امکانات عمومی به نسل بعد بسپارد. اگر قاشق‌زنی، نقالی شاهنامه، جشن خرمن و آیین‌های محلی به جای تجربه‌ای زنده، تنها به نام‌هایی آشنا یا خاطره‌هایی دور تبدیل شوند، بخشی از پیوند میان نسل‌ها سست خواهد شد. البته برای سنجش میزان این فاصله، به پژوهش آموزشی و میدانی نیاز داریم؛ حسرت شخصی به‌تنهایی سند فراموشی یک نسل نیست.
فرهنگ با دستور زنده نمی‌ماند و با ممنوعیت نیز محافظت نمی‌شود. هیچ جامعه‌ای با بستن درهای خود به روی جهان، میراثش را غنی‌تر نکرده است. راه حفظ جشن‌های ایرانی، رقابت اجباری با هالووین نیست؛ فراهم کردن فضایی است که مردم بتوانند مهرگان، سده، چهارشنبه‌سوری و جشن‌های محلی را آزادانه، ایمن و خلاقانه برگزار کنند و در کنار آنها هر مناسبت دیگری را نیز که می‌پسندند، انتخاب کنند.
سرزمین هزار جشن، بیش از هر چیز به حق جشن گرفتن نیاز دارد. شاید آنچه در تصاویر هالووین ایران دیدم، نه نشانه پایان فرهنگ ایرانی، بلکه یادآوری یک حقیقت ساده بود: وقتی شادی را محدود می‌کنند، خود شادی می‌تواند به زبان مقاومت تبدیل شود.
سیاست؛ معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت، حسین عرب
