نگاهی به تقدم شعارهای انتزاعی بر خواسته‌های انضمامی مردم
اپوزیسیون جمهوری اسلامی سال‌هاست که دموکراسی و سکولاریسم را از مهم‌ترین مبانی مبارزه سیاسی خود قرار داده است. این دو مفهوم، به‌ویژه در میان نیروهای جمهوری‌خواه، جایگاه برجسته‌ای دارند. اما پرسشی اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است: آیا دموکراسی و سکولاریسم همان خواسته‌هایی هستند که مردم ایران در زندگی روزمره خود بیش از همه احساس می‌کنند؟ یا مردم پیش از هر چیز خواهان معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت‌اند؟
این پرسش به معنای نفی دموکراسی یا سکولاریسم نیست. مسئله، تفاوت میان هدف و وسیله، میان خواسته‌های انضمامی مردم و مفاهیم انتزاعی سیاست، و مهم‌تر از همه، میان زندگی امروز انسان و وعده‌های فردای سیاستمداران است.
مردم چه می‌خواهند؟
انسان پیش از آنکه طرفدار جمهوری یا پادشاهی، دموکراسی یا هر ساختار سیاسی دیگری باشد، انسانی است که باید زندگی کند.
او به درآمدی نیاز دارد که هزینه زندگی خانواده‌اش را تأمین کند؛ به امنیتی نیاز دارد که بتواند بدون ترس از آینده زندگی کند؛ به حیثیتی نیاز دارد که در برابر حکومت و جامعه تحقیر نشود؛ و به منزلتی نیاز دارد که به‌عنوان شهروندی برابر و صاحب حق شناخته شود.
این چهار نیاز را می‌توان در چهار واژه خلاصه کرد: معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت.
اینها مفاهیمی دور از زندگی نیستند. کارگری که دستمزدش هزینه زندگی او را تأمین نمی‌کند، بازنشسته‌ای که برای خرید دارو مشکل دارد، جوانی که آینده شغلی روشنی نمی‌بیند، زنی که با تبعیض روبه‌روست و شهروندی که از برخورد مأموران حکومت احساس ناامنی می‌کند، همگی جلوه‌هایی از محرومیت از این چهار نیاز را تجربه می‌کنند.
ممکن است بسیاری از این افراد تعریف نظری دموکراسی و سکولاریسم را ندانند، اما معنای فقر، ناامنی، تحقیر و تبعیض را به‌خوبی می‌فهمند.
آیا سیاست نباید از همین واقعیت آغاز شود؟
دموکراسی و سکولاریسم؛ هدف یا وسیله؟
دموکراسی و سکولاریسم از دستاوردهای مهم اندیشه سیاسی جدید هستند. دموکراسی امکان مشارکت مردم در تعیین سرنوشت سیاسی و نظارت بر قدرت را فراهم می‌کند و جدایی نهاد دین از حکومت می‌تواند زمینه برابری حقوقی شهروندان با باورهای متفاوت را تقویت کند.
اما آیا این دو، تنها راه دستیابی به رفاه، امنیت و زندگی آبرومندانه‌اند؟
تجربه کشورهایی مانند سنگاپور، امارات متحده عربی و عربستان سعودی نشان می‌دهد که حکومت‌های فاقد دموکراسی کامل نیز می‌توانند در تأمین نسبی رفاه اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها و امنیت عمومی به دستاوردهایی برسند.
البته این کشورها از نظر ساختار سیاسی، شرایط اقتصادی و میزان برخورداری شهروندان و ساکنان از حقوق برابر یکسان نیستند. محدودیت آزادی‌های سیاسی و برخی تبعیض‌های حقوقی در آنها نیز نباید نادیده گرفته شود.
بااین‌حال، تجربه آنها نشان می‌دهد که میان نوع حکومت و کیفیت زندگی مردم رابطه‌ای ساده و مکانیکی وجود ندارد.
از سوی دیگر، داشتن انتخابات آزاد یا قانون اساسی سکولار نیز به‌خودی‌خود تضمین‌کننده رفاه، امنیت و عدالت اجتماعی نیست.
بنابراین، دموکراسی و سکولاریسم را نمی‌توان جایگزین برنامه‌ای مشخص برای تأمین نیازهای مردم کرد.
این دو می‌توانند اصول مهم ساختار سیاسی مطلوب باشند، اما باید نشان داد که چگونه به تحقق و تضمین خواسته‌های واقعی شهروندان کمک می‌کنند.
مشروعیت حکومت از کجا سرچشمه می‌گیرد؟
اگر حکومتی نتواند معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت شهروندان را تأمین کند، مشروعیت آن بر چه پایه‌ای استوار خواهد بود؟
آیا صرف برگزاری انتخابات، داشتن قانون اساسی یا ادعای نمایندگی مردم می‌تواند ناکامی مستمر حکومت در انجام وظایف بنیادی خود را جبران کند؟
برای بررسی این پرسش باید میان مشروعیت ناشی از رضایت مردم و مشروعیت ناشی از عملکرد حکومت تفاوت گذاشت.
حکومتی ممکن است از طریق انتخابات آزاد به قدرت برسد، اما در اداره کشور ناکام بماند. چنین حکومتی از نظر عملکردی با بحران اعتماد و مشروعیت روبه‌رو می‌شود.
در مقابل، حکومتی ممکن است بدون انتخابات آزاد، خدمات عمومی و رفاه نسبی ایجاد کند، اما همچنان با پرسش مهم حق مردم برای تعیین و تغییر حاکمان مواجه باشد.
کوبا نمونه دیگری برای بررسی این موضوع است. حکومتی که دهه‌ها بر آرمان‌های انقلاب و عدالت اجتماعی تأکید کرده، امروز با بحران‌های شدید اقتصادی، کمبود کالاهای اساسی و محدودیت‌های سیاسی روبه‌روست. هرچند تحریم‌های خارجی نیز در این وضعیت نقش داشته‌اند، این پرسش همچنان باقی است که دستاوردها و آرمان‌های گذشته تا چه اندازه می‌توانند ناکامی‌های امروز را توجیه کنند.
از این منظر، تأمین چهار نیاز اساسی مردم یکی از معیارهای مهم سنجش کارآمدی و مشروعیت عملکردی هر حکومت است؛ خواه خود را دموکراتیک بداند، خواه انقلابی، دینی یا ملی.
فاصله اپوزیسیون با زندگی روزمره مردم
شاید یکی از دلایل تأکید بخشی از اپوزیسیون بر مفاهیمی مانند دموکراسی و سکولاریسم، فاصله گرفتن گفتمان سیاسی آن از تجربه روزمره مردم داخل کشور باشد.
این احتمال به معنای ناآگاهی همه فعالان خارج از کشور از مشکلات مردم نیست. بسیاری از آنان ارتباط نزدیک با جامعه ایران دارند و برای حقوق شهروندان تلاش می‌کنند.
اما تفاوت شرایط زندگی می‌تواند تفاوت اولویت‌ها را به همراه داشته باشد.
برای فعال سیاسی‌ای که دغدغه اصلی او ساختار حکومت آینده است، بحث درباره جمهوری، پادشاهی، دموکراسی و سکولاریسم اهمیت زیادی دارد. در مقابل، برای شهروندی که با تورم، بیکاری، ناامنی و تبعیض روبه‌روست، پرسش فوری ممکن است این باشد که چگونه می‌تواند زندگی امروز خود را اداره کند.
این تفاوت به معنای بی‌اعتنایی مردم به آزادی و دموکراسی نیست. انسان می‌تواند هم خواهان آزادی سیاسی باشد و هم تأمین معاش را مسئله فوری‌تر زندگی خود بداند.
مسئله این است که گفتمان سیاسی تا چه اندازه با تجربه واقعی جامعه ارتباط برقرار می‌کند.
اپوزیسیونی که عمدتاً درباره شکل حکومت آینده سخن می‌گوید، ممکن است نتواند به‌اندازه کافی به این پرسش پاسخ دهد که تغییر سیاسی چه نسبتی با زندگی امروز مردم دارد.
از جنبش‌های صنفی تا همگرایی اجتماعی
تأکید بر چهار نیاز معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت، از منظر جامعه‌شناسی جنبش‌های اجتماعی نیز اهمیت دارد.
جامعه تنها از فعالان سیاسی، دانشجویان و جوانان تشکیل نشده است. کارگران، معلمان، بازنشستگان، پرستاران، کشاورزان، صاحبان مشاغل و دیگر گروه‌های اجتماعی نیز مطالبات مشخص خود را دارند.
این گروه‌ها برای پیگیری خواسته‌هایشان الزاماً نیازی ندارند که ابتدا درباره نوع حکومت آینده به توافق برسند.
کارگران برای دستمزد و امنیت شغلی، معلمان برای حقوق و منزلت حرفه‌ای، بازنشستگان برای مستمری و درمان، و دیگر گروه‌ها برای مسائل مربوط به زندگی و فعالیت خود مطالبه‌گری می‌کنند.
جنبش‌های اجتماعی می‌توانند به‌صورت مستقل شکل بگیرند و هویت و سازمان خود را حفظ کنند. سپس در جریان پیگیری مطالباتشان ممکن است با موانع و مشکلات مشترکی روبه‌رو شوند و زمینه همکاری و همبستگی میان آنها فراهم شود.
این همگرایی لزوماً از توافق رهبران سیاسی آغاز نمی‌شود، بلکه می‌تواند حاصل تجربه عملی گروه‌های اجتماعی باشد.
البته اشتراک در مشکلات، به‌خودی‌خود همگرایی را تضمین نمی‌کند. منافع گروه‌های اجتماعی همیشه یکسان نیست و همکاری میان آنها به اعتماد، سازمان‌یافتگی و توافق بر سر مطالبات مشخص نیاز دارد.
بااین‌حال، تفاوت مهمی میان جنبشی وجود دارد که از ابتدا توافق بر سر یک ساختار سیاسی را شرط مشارکت قرار می‌دهد و جنبشی که از حقوق و نیازهای مشترک شهروندان آغاز می‌کند.
در حالت دوم، امکان گفت‌وگو و همکاری میان افرادی با دیدگاه‌های سیاسی متفاوت فراهم می‌شود، بدون آنکه استقلال تشکل‌های صنفی و اجتماعی از میان برود.
شعار سیاسی، نوک پیکان اعتراض است
در اینجا باید میان تحلیل سیاسی و شعار سیاسی تفاوت گذاشت.
تحلیل سیاسی وظیفه دارد علل مشکلات، ساختار قدرت، راه‌حل‌ها و پیامدهای احتمالی تصمیم‌ها را بررسی کند. اما شعار سیاسی قرار نیست یک نظریه را توضیح دهد.
شعار باید نشان دهد مسئله اصلی چیست و اعتراض متوجه کدام ناکامی یا رفتار حکومت است.
وقتی محور شعار دموکراسی و سکولاریسم قرار می‌گیرد، تأکید بر ساختار سیاسی مطلوب است. اما هنگامی که محور آن معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت باشد، توجه مستقیماً به مسئولیت حکومت در برابر زندگی مردم معطوف می‌شود.
این دو نوع شعار الزاماً متضاد نیستند، اما نقطه تأکید متفاوتی دارند.
در چنین چارچوبی، اپوزیسیون می‌تواند دموکراسی و سکولاریسم را همچنان در برنامه سیاسی خود حفظ کند، اما در گفتمان عمومی، ناکامی حکومت در تأمین نیازهای بنیادی مردم را برجسته سازد.
این تفاوت، صرفاً تفاوت واژه‌ها نیست؛ تفاوت در نقطه آغاز نگاه به سیاست است.
عظمت ایران یا زندگی مردم ایران؟
در بخشی از گفتمان سیاسی، از عظمت ایران، بازگشت شکوه تاریخی و جایگاه کشور در جهان سخن گفته می‌شود.
افتخار ملی و علاقه به سربلندی کشور برای بسیاری از شهروندان ارزشمند است. اما باید پرسید عظمت کشور چه نسبتی با زندگی مردمی دارد که در آن زندگی می‌کنند؟
آیا کشوری که از قدرت نظامی، نفوذ منطقه‌ای یا اعتبار بین‌المللی برخوردار است، اما شهروندانش با فقر، ناامنی و تحقیر روبه‌رو هستند، می‌تواند صرفاً بر پایه این قدرت خود را موفق بداند؟
از سوی دیگر، آیا کشوری که بدون ادعای قدرت بزرگ جهانی، زندگی امن، مرفه و آبرومندانه‌ای برای شهروندانش فراهم کرده، از نظر کیفیت زندگی دستاورد کم‌ارزشی داشته است؟
عظمت ملی می‌تواند در علم، فرهنگ، اقتصاد، قدرت دفاعی و جایگاه بین‌المللی جلوه پیدا کند، اما این دستاوردها نباید جایگزین رفاه و حقوق انسان‌هایی شوند که کشور را تشکیل می‌دهند.
اگر عظمت ایران معنایی انسانی داشته باشد، باید آثار آن را در زندگی شهروندان بتوان مشاهده کرد.
چرا مردم باید زندگی امروز خود را به فردا موکول کنند؟
شاید مهم‌ترین پرسش همین باشد.
در طول تاریخ، حکومت‌های گوناگون با ایدئولوژی‌های متفاوت از مردم خواسته‌اند دشواری‌های امروز را به امید آینده‌ای بهتر تحمل کنند.
گاه این آینده با عدالت اجتماعی توصیف شده، گاه با پیروزی انقلاب، گاه با پیشرفت اقتصادی و گاه با عظمت ملی.
اما زندگی انسان محدود است.
جوانی که امروز امکان اشتغال، استقلال و تشکیل خانواده ندارد، نمی‌تواند سال‌های ازدست‌رفته جوانی خود را در آینده بازگرداند.
بازنشسته‌ای که امروز برای تأمین هزینه درمان مشکل دارد، نمی‌تواند نیازهای امروز خود را به وعده‌های ده یا بیست سال آینده موکول کند.
کودکی که امروز از آموزش و تغذیه مناسب محروم می‌ماند، ممکن است آثار این محرومیت را تا پایان عمر با خود حمل کند.
البته توسعه هر کشور نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری و گاهی تحمل دشواری‌های کوتاه‌مدت است. اما این ضرورت نمی‌تواند به مجوزی دائمی برای نادیده گرفتن زندگی نسل حاضر تبدیل شود.
هیچ آرمان سیاسی نباید انسان امروز را صرفاً وسیله تحقق آینده‌ای نامعلوم بداند.
مردم حق دارند امروز زندگی کنند.
معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت پاداشی نیستند که حکومت در آینده به مردم اعطا کند؛ نیازها و حقوقی هستند که باید در زمان حال مورد توجه قرار گیرند.
جمع بندی
بحث بر سر کنار گذاشتن دموکراسی و سکولاریسم نیست. این دو می‌توانند از اصول بنیادین یک نظام سیاسی مطلوب باشند.
بحث بر سر تقدم خواسته‌های مردم در گفتمان سیاسی است.
اگر هدف سیاست بهبود زندگی انسان است، نقطه آغاز آن نیز باید انسان و نیازهای او باشد.
اپوزیسیون می‌تواند درباره ساختار حکومت آینده، قانون اساسی، شیوه انتخاب مسئولان و رابطه دین و دولت بحث کند. اما این مباحث نباید جای پرسش اصلی را بگیرند: مردم ایران امروز چگونه زندگی می‌کنند و چه حقوق و نیازهایی دارند که تأمین نشده است؟
چهار خواسته معیشت، امنیت، حیثیت و منزلت می‌توانند معیاری برای ارزیابی هر حکومتی باشند؛ نه فقط جمهوری اسلامی، بلکه هر نظامی که در آینده جایگزین آن شود.
هیچ حکومتی نباید صرفاً به دلیل نام، ایدئولوژی یا ساختار خود از پاسخگویی درباره زندگی مردم معاف باشد.
در نهایت، مسئله اصلی نه فقط این است که ایران چه نوع حکومتی داشته باشد، بلکه این است که انسان ایرانی در آن کشور چگونه زندگی کند.
مردم حق دارند امروز زندگی کنند، نه اینکه زندگی خود را در انتظار تحقق وعده‌های فردا سپری کنند.
