یکی از بزرگ‌ترین تناقض‌های تاریخ سیاسی معاصر ایران، رفتار کسانی است که نزدیک به نیم قرن از انقلاب فاجعه‌بار ۱۳۵۷ گذشته، اما هنوز تمام ناکامی‌های دموکراسی در ایران را به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نسبت می‌دهند. برخی از هواداران جبهه ملی، چپ‌های پنجاه‌وهفتی و مخالفان سرسخت پهلوی همچنان همان روایت قدیمی را تکرار می‌کنند که اگر دولت مصدق سقوط نمی‌کرد، امروز ایران کشوری آزاد و دموکراتیک، همانند کشورهای پیشرفته اروپایی بود. گویی سرنوشت یک ملت برای همیشه در یک روز تاریخی تعیین شده و هیچ‌کس مسئول تصمیم‌های سیاسی پس از آن نبوده است.
اما پرسشی اساسی وجود دارد که بسیاری از این مدعیان دموکراسی هنوز حاضر نشده‌اند پاسخی روشن به آن بدهند. اگر جامعه ایران در سال ۱۳۳۲ به چنان بلوغ سیاسی و ظرفیت دموکراتیکی رسیده بود که به ادعای شما تنها یک مداخله خارجی مانع رسیدن آن به دموکراسی شد، پس چگونه ۲۵ سال بعد، در سال ۱۳۵۷، بخش بزرگی از همان جامعه، همراه با بسیاری از روشنفکران و رهبران سیاسی‌اش، سرنوشت کشور را به دست آخوندی به نام خمینی سپرد که حاکمیت ملی، آزادی‌های سیاسی و حقوق شهروندی را تابع برداشت خود از اسلام می‌دانست و هیچ تضمین قانونی روشنی برای آینده کشور ارائه نکرده بود؟
مگر خمینی چه شناختی از دموکراسی و حکومت قانون به جامعه ارائه داده بود؟ مگر برنامه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مشخصی داشت؟ مگر ساختار حکومت آینده، حدود اختیارات رهبر، جایگاه مجلس، استقلال دستگاه قضایی و حقوق مخالفان را روشن کرده بود؟ پس چگونه کسانی که خود را روشنفکر، آزادی‌خواه و پیشاهنگ مبارزه برای دموکراسی معرفی می‌کردند، حاضر شدند آینده یک ملت را به وعده‌های مبهم چنین رهبری گره بزنند؟
خمینی پس از انقلاب نیز مواضع خود را آشکارتر کرد. او با عنوان جمهوری دموکراتیک مخالفت کرد و بر جمهوری اسلامی تأکید داشت. همچنین مفاهیم ملی‌گرایی و دموکراسی را در سخنان خود در تقابل با برداشت اسلامی مورد نظرش قرار داد. اکنون باید از مدعیان ملی‌گرایی و پیروان مصدق پرسید: چگونه در کنار رهبری قرار گرفتید که چنین نگاهی به حاکمیت ملی و دموکراسی داشت؟ آیا دشمنی با نظام پهلوی آن‌قدر برایتان اهمیت داشت که ماهیت حکومت جایگزین را به مسئله‌ای فرعی تبدیل کردید؟
اینجاست که باید واقعیتی تلخ را با صراحت بیان کرد: در سال ۱۳۵۷، بخش مهمی از جامعه سیاسی ایران، به‌ویژه بسیاری از مدعیان روشنفکری، در تشخیص تفاوت میان سرنگونی یک حکومت و ساختن یک نظام دموکراتیک ناکام ماندند. آنان برای براندازی نظام موجود متحد شدند، اما درباره ماهیت قدرت جایگزین، تضمین آزادی‌ها و آینده حاکمیت ملی یا پاسخ روشنی نداشتند یا خطر را جدی نگرفتند. نتیجه این اشتباه تاریخی، استقرار جمهوری اسلامی بود.
دموکراسی را نمی‌توان تنها با نام یک نخست‌وزیر یا خاطره یک حادثه تاریخی تعریف کرد. دموکراسی به فرهنگ سیاسی، احترام به قانون، تحمل مخالف، شناخت حقوق فردی و توانایی تشخیص تفاوت میان رهبری سیاسی و اقتدار مطلق نیاز دارد. مردمی که خواهان آزادی هستند، باید بدانند چگونه از آن حفاظت کنند. پیشرفت آموزشی، صنعتی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی اهمیت فراوانی داشت، اما انقلاب ۱۳۵۷ نشان داد که توسعه اجتماعی به‌تنهایی نمی‌تواند مانع اشتباهات سیاسی شود.
در دوران پهلوی، جامعه ایران از آزادی‌های اجتماعی گسترده، گسترش حقوق زنان، آموزش و پیشرفت اقتصادی برخوردار بود، هرچند محدودیت‌های سیاسی نیز وجود داشت. در ماه‌های پایانی حکومت، فضای سیاسی بازتر شد و دولت شاپور بختیار برنامه گسترش آزادی‌های سیاسی و برگزاری انتخابات آزاد را مطرح کرد. بااین‌حال، بسیاری از مخالفان مسیر انقلاب را بر اصلاحات ترجیح دادند و با خمینی همراه شدند.
اما آنچه امروز بیش از گذشته نیازمند پاسخ است، تناقض رفتار سیاسی برخی از همان جریان‌ها در برابر شاهزاده رضا پهلوی است.
شما که در سال ۱۳۵۷ حاضر شدید با خمینی، بدون قانون اساسی مشخص و بدون تضمین آزادی‌های آینده، برای سرنگونی نظام پهلوی همکاری کنید، چرا امروز حاضر نیستید حتی بر سر اصول مشترک دموکراتیک با شاهزاده رضا پهلوی همکاری کنید؟
شاهزاده رضا پهلوی بارها از انتخابات آزاد، جدایی دین از حکومت، برابری حقوق شهروندان، حفظ تمامیت ارضی ایران و تعیین شکل حکومت آینده با رأی مردم سخن گفته است. او همچنین برنامه‌هایی درباره دوران گذار و سازوکار مراجعه به آرای عمومی مطرح کرده که می‌توان آنها را بررسی، نقد و درباره جزئیاتشان گفت‌وگو کرد.
پس چرا برخی جریان‌ها که روزگاری همکاری با خمینی را پذیرفتند، امروز حتی گفت‌وگو درباره همکاری با رضا پهلوی را رد می‌کنند؟ آیا مسئله واقعاً اختلاف بر سر اصول دموکراسی است یا دشمنی تاریخی با نام پهلوی؟ آیا رقابت تشکیلاتی و آرزوی دستیابی به قدرت سیاسی، بر ضرورت یافتن راهی مشترک برای آینده ایران سایه انداخته است؟
اگر جمهوری‌خواه هستید، حق دارید جمهوری‌خواه بمانید. اگر چپ هستید، حق دارید از اندیشه‌های خود دفاع کنید. همکاری سیاسی به معنای کنار گذاشتن هویت فکری نیست. اما مخالفت با یک شخصیت سیاسی نیز به‌تنهایی جایگزین برنامه، راهبرد و مسئولیت‌پذیری نمی‌شود. کسانی که امکان همکاری را رد می‌کنند، باید توضیح دهند چه اصولی را غیرقابل توافق می‌دانند و چه راه عملی دیگری پیشنهاد می‌کنند.
نمی‌توان هر روز نام مصدق را تکرار کرد و از فرصت ازدست‌رفته دموکراسی در سال ۱۳۳۲ سخن گفت، اما درباره تصمیم‌های سال ۱۳۵۷ و مسئولیت نیروهای سیاسی در آن انقلاب سکوت کرد. دفاع از مصدق یک حق سیاسی است، اما تبدیل تاریخ به ابزاری برای فرار از پاسخ‌گویی، کمکی به آینده ایران نمی‌کند.
پرسش امروز این نیست که چرا همه مخالفان جمهوری اسلامی طرفدار پادشاهی نیستند؛ پرسش این است که چرا بعضی از مدعیان دموکراسی، اختلافات تاریخی را بر بررسی امکان همکاری برای تحقق آزادی و حق انتخاب مردم مقدم می‌دانند؟
هشدار نسل امروز و فردای ایران به مدعیان همیشگی دموکراسی
و در پایان، سخنی صریح با کسانی داریم که هنوز حاضر نشده‌اند مسئولیت تصمیم‌های گذشته خود را بررسی کنند. شما که در انقلاب ۱۳۵۷ سهمی در شکل‌گیری ائتلاف علیه نظام پهلوی داشتید، نمی‌توانید تا ابد تمام اشتباهات را به گردن دیگران بیندازید. امروز نیز اگر به جای ارائه برنامه‌ای روشن، تمام فعالیت سیاسی خود را صرف اختلاف‌افکنی و پهلوی‌ستیزی کنید، باید پاسخ‌گوی پیامدهای این انتخاب باشید.
فراموش نکنید، نسل امروز ایران دیگر نسل سال ۱۳۵۷ نیست که آینده خود را چشم‌بسته به وعده‌های رهبران سیاسی بسپارد. ما جوانان امروز و فردای ایران حق داریم از شما بپرسیم با سرنوشت کشورمان چه کردید و چرا پس از نزدیک به نیم قرن همچنان همان دشمنی‌های تاریخی را تکرار می‌کنید.
این یک هشدار سیاسی روشن است: اگر فردا نیز بخواهید با انحصارطلبی، تحمیل اراده تشکیلاتی و نادیده گرفتن حق انتخاب مردم در مسیر آزادی ایران مانع ایجاد کنید، نسل آینده حق خواهد داشت عملکرد شما را به نقد عمومی بگذارد و در برابر هرگونه نقض حقوق شهروندان، از راه‌های قانونی و دموکراتیک مطالبه پاسخ‌گویی کند.
آینده ایران ملک شخصی هیچ حزب، سازمان یا جریان سیاسی نیست. نسل تازه ایران حق دارد سرنوشت خود را بدون تحمیل عقاید و دشمنی‌های نسل‌های پیشین تعیین کند.
شما می‌توانید همچنان در گذشته زندگی کنید، اما حق ندارید آینده ما را گروگان اشتباهات و دشمنی‌های گذشته خود کنید. تاریخ درباره تصمیم‌های سال ۱۳۵۷ پرسش‌های فراوانی دارد؛ نسل امروز و فردای ایران نیز حق دارد پاسخ آنها را مطالبه کند.
امیر جاوید، فعال سیاسی از ترکیه
به بهانه شمشیر، بهروز فتحعلی
