ایران در آستانه زمستانی قرار گرفته است که خطر آن را نمی‌توان تنها با توصیه به صرفه‌جویی در مصرف گاز توضیح داد. مسئله فراتر از سردشدن هوا یا افزایش معمول مصرف خانوارهاست. ناترازی ساختاری انرژی، آسیب‌دیدگی بخشی از تأسیسات گازی در جنگ، محدودیت منابع سوخت جایگزین و وابستگی گسترده فعالیت‌های اقتصادی به انرژی، مجموعه‌ای از مخاطرات را پدید آورده‌اند که پیامدهای آن ممکن است از بخش انرژی به سراسر اقتصاد و جامعه گسترش یابد.
پرسش این است: آیا حکومت قادر خواهد بود بحران احتمالی زمستان را مدیریت کند، یا کمبود انرژی به بحرانی در ظرفیت اداره کشور و پاسخ‌گویی به مطالبات مردم تبدیل خواهد شد؟
ناترازی گاز؛ اعدادی که هشدار می‌دهند
به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، ناترازی گاز در روزهای اوج مصرف زمستان‌های گذشته حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است. این بدان معناست که حتی پیش از آسیب‌های جنگی نیز ظرفیت تأمین گاز با نیاز کشور در سردترین روزهای سال فاصله قابل‌توجهی داشته است.
در جریان حملات نظامی، بخشی از ظرفیت فرآورش گاز کشور آسیب دیده است. بر اساس اظهارات مسئولان شرکت ملی گاز، از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه‌ای که از مدار خارج شده بود، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب بازیابی شده و حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان در دسترس نیست.
با احتساب این کاهش ظرفیت، مدیرعامل شرکت ملی گاز در آبان‌ماه ناترازی احتمالی در اوج مصرف را حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز اعلام کرد. سخنگوی دولت نیز در ۱۹ آبان رقم ۴۳۰ میلیون مترمکعب را مطرح کرده است.
این ارقام پیش‌بینی‌اند، نه میزان کمبود تحقق‌یافته در تمام روزهای زمستان. بااین‌حال، بزرگی آنها نشان می‌دهد که مسئله با یک محدودیت کوچک و گذرا تفاوت دارد.
حکومت باید روشن کند که در صورت تحقق چنین کسری بزرگی، گاز مورد نیاز خانوارها، صنایع، نیروگاه‌ها و سایر مصرف‌کنندگان چگونه تأمین خواهد شد. اگر گاز کافی وجود نداشته باشد، کدام بخش‌ها محدود خواهند شد و هزینه این محدودیت‌ها بر دوش چه کسانی خواهد افتاد؟
قطع گاز؛ اختلالی که ممکن است با پایان قطعی تمام نشود
یکی از مخاطرات کمتر مورد توجه در بحث ناترازی، تفاوت اساسی شبکه گاز با شبکه برق است.
در بسیاری از قطعی‌های برق، پس از رفع مشکل شبکه، جریان برق بدون مراجعه حضوری به تمام مصرف‌کنندگان برقرار می‌شود. اما قطع کامل گاز در یک منطقه، به‌ویژه هنگامی که با افت فشار گسترده همراه باشد، می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند.
برای وصل مجدد گاز باید از ایمنی شبکه و تجهیزات مصرف‌کنندگان اطمینان حاصل شود. بسته به نوع و وسعت قطعی، ممکن است بررسی‌های ایمنی، مراجعه به مشترکان و وصل تدریجی خدمات ضرورت پیدا کند.
بنابراین، قطع چندساعته گاز الزاماً به معنای اختلال چندساعته نیست. در برخی شرایط، بازیابی کامل خدمات ممکن است چند روز و در سناریوهای بسیار گسترده حتی بیشتر طول بکشد.
مسئله اصلی آن است که حکومت باید پیشاپیش درباره خطر قطع کامل شبکه، امکانات بازیابی و زمان احتمالی بازگشت خدمات توضیح دهد.
در ارزیابی بحران انرژی، تنها مدت قطع خدمات اهمیت ندارد؛ مدت بازیابی نیز بخشی از بحران است.
گازوئیل؛ پشتوانه‌ای که نامحدود نیست
وقتی گاز کافی برای نیروگاه‌ها وجود نداشته باشد، بخشی از بار تأمین انرژی به سوخت‌های جایگزین، از جمله گازوئیل، منتقل می‌شود.
مسئولان وزارت نفت در آبان‌ماه اعلام کرده‌اند که ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها به حدود ۳٫۳ میلیارد لیتر رسیده است. این ذخیره اهمیت دارد، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده عبور بدون مشکل از زمستان نیست.
برای مثال، اگر مصرف خالص از ذخایر روزانه ۵۰ میلیون لیتر باشد، این میزان برای حدود ۶۶ روز کفایت می‌کند. در مصرف روزانه ۷۰ میلیون لیتر، مدت پوشش به حدود ۴۷ روز کاهش می‌یابد. این ارقام صرفاً محاسبات فرضی‌اند و تولید و تحویل مستمر سوخت را در نظر نمی‌گیرند.
پرسش مهم این است که در صورت افزایش محدودیت گاز، نیروگاه‌ها روزانه چه مقدار سوخت جایگزین نیاز خواهند داشت و آیا امکانات تولید، ذخیره‌سازی و توزیع آن متناسب با نیاز خواهد بود؟
نباید فراموش کرد که گازوئیل تنها سوخت نیروگاه‌ها نیست. حمل‌ونقل بار، کشاورزی و بخش‌هایی از فعالیت‌های صنعتی نیز به آن وابسته‌اند. بنابراین، محدودیت احتمالی در تأمین آن می‌تواند آثار اقتصادی گسترده‌ای داشته باشد.
بنزین؛ مسئله‌ای که به زندگی روزمره گره خورده است
بنزین نیز بخشی از مسئله انرژی کشور است. بر اساس اظهارات مسئولان شرکت ملی پالایش و پخش، مصرف و توزیع روزانه بنزین در آبان حدود ۱۳۳ میلیون لیتر بوده و دولت کاهش آن به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز را هدف‌گذاری کرده است.
این هدف به معنای کاهش نزدیک به ده‌درصدی مصرف نسبت به رقم اعلام‌شده است.
اما برای ارزیابی دقیق ناترازی بنزین، انتشار آمار تولید واقعی پالایشگاه‌ها، واردات و تغییر ذخایر ضروری است. بدون این اطلاعات نمی‌توان درباره میزان کسری احتمالی یا ضرورت محدودیت‌های تازه با اطمینان سخن گفت.
آنچه روشن است، وابستگی زندگی روزمره میلیون‌ها نفر و فعالیت بخش بزرگی از خدمات و حمل‌ونقل به تأمین پایدار بنزین است.
از بحران انرژی تا بحران معیشت و تولید
کمبود انرژی تنها به معنای سردماندن خانه‌ها یا توقف موقت یک کارخانه نیست.
محدودیت گاز می‌تواند تولید صنعتی را کاهش دهد. کاهش تولید ممکن است بر درآمد بنگاه‌ها، اشتغال کارگران، قیمت کالاها و انجام تعهدات اقتصادی اثر بگذارد. کمبود سوخت حمل‌ونقل نیز می‌تواند هزینه جابه‌جایی کالا و خدمات را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، کارگر و کارفرما ممکن است با مشکلات متفاوتی روبه‌رو شوند، اما هر دو از یک منشأ مشترک آسیب ببینند.
کارفرما نگران توقف تولید، افزایش هزینه و از دست رفتن بازار است. کارگر نگران دستمزد، امنیت شغلی و تأمین معیشت خانواده. کشاورز با هزینه تولید و حمل محصول مواجه می‌شود و راننده با مسئله دسترسی به سوخت و درآمد روزانه.
بنابراین، بحران انرژی می‌تواند به‌صورت هم‌زمان مطالبات گروه‌های اجتماعی و صنفی متعددی را افزایش دهد.
انجمن‌های صنفی و گسترش مطالبات
در ایران انجمن‌های صنفی کارگری و کارفرمایی متعددی فعالیت دارند که وظیفه اصلی آنها دفاع از منافع اعضای خود است. این انجمن‌ها برای مطالبه‌گری درباره انرژی نیازی ندارند به یک جریان سیاسی وابسته شوند یا اهداف سیاسی یکسانی داشته باشند.
انجمن تولیدکنندگان ممکن است خواهان تأمین پایدار گاز و جبران خسارت توقف تولید باشد. انجمن حمل‌ونقل می‌تواند درباره تأمین گازوئیل و نحوه سهمیه‌بندی پرسش کند. تشکل‌های کارگری ممکن است حفظ دستمزد و امنیت شغلی کارکنان واحدهای تعطیل‌شده را مطالبه کنند.
هر یک از این مطالبات از منافع واقعی اعضای همان انجمن برمی‌خیزد.
نکته مهم آن است که گسترش مطالبه‌گری لزوماً به هماهنگی قبلی انجمن‌ها نیاز ندارد. گاهی مشکلات مشترک سبب می‌شوند انجمن‌های مختلف، مستقل از یکدیگر، خواسته‌هایی مشابه یا مرتبط مطرح کنند. گاهی نیز تجربه یک انجمن به دیگران منتقل می‌شود و موجب گسترش مطالبه‌گری می‌گردد. منشأ این دو فرایند متفاوت است، اما نتیجه هر دو می‌تواند افزایش تعداد و تنوع مطالبه‌گران باشد.
از تغییرات کمی تا تغییر کیفی
حکومت ممکن است بتواند با یک انجمن مذاکره کند، به مطالبه یک گروه پاسخ دهد یا حل مسئله‌ای را به آینده موکول کند. اما اگر تعداد زیادی از انجمن‌های مستقل، هم‌زمان با مشکلاتی ناشی از کمبود انرژی مواجه شوند، وضعیت پیچیده‌تر خواهد شد.
در این شرایط، مسئله تنها تعداد مطالبات نیست؛ بلکه ظرفیت حکومت برای پاسخ‌گویی به آنها نیز مطرح می‌شود.
ممکن است منابع کافی برای جبران خسارت همه گروه‌ها وجود نداشته باشد. ممکن است پاسخ به خواسته یک بخش با منافع بخش دیگری تعارض پیدا کند. همچنین ممکن است مطالبات صنفی به پرسش‌های عمومی‌تری درباره اولویت‌های اقتصادی، شفافیت تصمیم‌گیری و مسئولیت نهادهای حکومتی گسترش یابد.
اینجاست که مفهوم تبدیل تغییرات کمی به تغییرات کیفی اهمیت پیدا می‌کند.
افزایش تعداد مطالبه‌گران، به‌خودی‌خود به معنای تغییر توازن قدرت نیست. اما اگر گسترش مطالبه‌گری با استمرار مشکلات، ناتوانی در پاسخ‌گویی و کاهش اعتماد به شیوه‌های معمول اداره کشور همراه شود، ممکن است رابطه جامعه و حکومت وارد مرحله تازه‌ای شود.
آیا بحران انرژی چشم اسفندیار حکومت خواهد شد؟
تعبیر "چشم اسفندیار" به نقطه‌ای اشاره دارد که ضعف آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از خود آن نقطه ایجاد کند.
انرژی از این نظر ویژگی خاصی دارد: گاز، گازوئیل و بنزین تنها کالاهای مصرفی نیستند؛ تأمین آنها با گرمایش خانه‌ها، تولید صنعتی، حمل‌ونقل، کشاورزی، اشتغال و خدمات عمومی پیوند خورده است. ازاین‌رو، اختلال در تأمین انرژی می‌تواند به‌صورت زنجیره‌ای بر بخش‌های مختلف زندگی مردم اثر بگذارد.
اما اینکه بحران انرژی واقعاً به چشم اسفندیار حکومت تبدیل شود، به چند عامل بستگی دارد: شدت و مدت کمبود، توان مدیریت و بازیابی خدمات، امکانات جبران خسارت، واکنش انجمن‌های صنفی و نحوه پاسخ‌گویی نهادهای مسئول.
ممکن است دولت با مدیریت مصرف، ترمیم تأسیسات و تأمین سوخت جایگزین از بحران گسترده جلوگیری کند. همچنین ممکن است محدودیت‌ها عمدتاً به صنایع منتقل شوند و هزینه آن در قالب کاهش تولید و درآمد ظاهر شود. بنابراین، هشدار درباره خطر بحران نباید با پیش‌گویی قطعی درباره پیامدهای سیاسی آن اشتباه گرفته شود.
حکومت باید پیش از زمستان پاسخ دهد
مردم حق دارند بدانند در ماه‌های پیش رو با چه وضعیتی روبه‌رو خواهند شد. حکومت باید به‌روشنی اعلام کند ظرفیت واقعی تأمین گاز چقدر است، چه میزان از تأسیسات آسیب‌دیده تا آغاز سرما بازیابی خواهد شد و برای روزهای اوج مصرف چه برنامه‌ای دارد.
همچنین باید روشن شود در صورت کمبود انرژی، محدودیت‌ها چگونه میان بخش‌های مختلف توزیع می‌شوند، برای پیشگیری از قطع کامل گاز مناطق مسکونی چه اقداماتی پیش‌بینی شده و چه امکاناتی برای بازگرداندن ایمن و سریع خدمات وجود دارد.
انجمن‌های صنفی نیز حق دارند درباره آثار محدودیت انرژی بر فعالیت اعضای خود اطلاعات دقیق دریافت کنند و خواهان پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول باشند.
مردم نباید پس از وقوع بحران تازه دریابند که حکومت برای پیشگیری از آن آمادگی کافی نداشته است.
جمع بندی
زمستان ۱۴۰۵ هنوز آغاز نشده است، اما هشدارها از هم‌اکنون مطرح شده‌اند. هنگامی که مسئولان خود از احتمال ناترازی ۴۰۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز در روزهای اوج مصرف سخن می‌گویند، دیگر نمی‌توان مسئله را تنها به توصیه‌های عمومی درباره صرفه‌جویی محدود کرد.
صرفه‌جویی مردم اهمیت دارد، اما جایگزین برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری، مدیریت و پاسخ‌گویی حکومت نیست. بحران انرژی، اگر گسترش یابد، پیش از هر چیز زندگی مردم را دشوارتر خواهد کرد. جلوگیری از چنین وضعیتی باید در اولویت قرار گیرد.
بااین‌حال، اگر مشکلات انباشته شوند و انجمن‌های متعدد، هر یک از موضع منافع اعضای خود، با مطالبات تحقق‌نیافته روبه‌رو شوند، بحران انرژی ممکن است از یک مسئله فنی و اقتصادی به مسئله‌ای فراگیر در رابطه جامعه و حکومت تبدیل شود.
چشم اسفندیار حکومت الزاماً خودِ کمبود گاز یا سوخت نیست؛ ممکن است ناتوانی در پاسخ‌گویی به پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن باشد.
زمستان پیش رو آزمونی برای ظرفیت حکمرانی است؛ آزمونی که نتیجه آن را نه شعارها، بلکه میزان تأمین انرژی، حفظ زندگی عادی مردم و پاسخ‌گویی به مطالبات آنان روشن خواهد کرد.
