گویا جمهوری اسلامی پس از نزدیک به نیم قرن حکمرانی، به فرمول طلایی اداره کشور رسیده است: هرچه را نمی‌توان روی زمین سامان داد، با کلنگ و بولدوزر ببریم زیر زمین و داخل تونل ببریم! نخست تأسیسات هسته‌ای در دل کوه‌ها جا خوش کردند، بعد شهرهای موشکی یکی پس از دیگری سر از خاک درآوردند و حالا نوبت تهران است. با این سرعت، دور نیست روزی که برای پیدا کردن اداره مالیات، به‌جای نام خیابان و پلاک بپرسیم: «ببخشید، طبقه منفی چندم؟»
معماری قدرت هم با این جغرافیای جدید همخوان شده است: هرچه مقام‌دارتر باشی، نشانی‌ات عمیق‌تر می‌شود. درباره رهبر و غیبتش از انظار عمومی، گزارش‌هایی از احتمال اقامت او در پناهگاه‌های محرمانه منتشر شده است. مدیران، به گمان بسیاری، در اتاق‌های ضدگلوله‌اند و مردم روی سطح لرزان زمین، در صف آب و نان. شاید به‌زودی برای شنیدن سخنرانی‌های رسمی هم مجبور شوند گوششان را به آسفالت بچسبانند!
اما این فقط یک شوخی ژورنالیستی نیست. شورای عالی شهرسازی و معماری در نشست ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، «سند راهبردی برنامه‌ریزی فضاهای زیرسطحی تهران» را تصویب کرد.
مسئولان این سند را با وعده‌های خوش‌رنگ معرفی می‌کنند: ترافیک کمتر، آلودگی کمتر، حمل‌ونقل بهتر، «تاب‌آوری شهری»، پارکینگ و پناهگاه و خدمات در پیرامون ایستگاه‌های مترو. باید انصاف داد: ساخت پناهگاه برای روزهای جنگ ذاتاً کار بدی نیست. مشکل آنجاست که فهرست این وعده‌ها از دل یک سند بیرون آمده، اما پرسش‌های ساده‌ای را بی‌پاسخ گذاشته است.
نخستین پرسش درباره خود روند تصویب است. نهاد راهبری و پایش طرح‌های توسعه شهری تهران به نحوه بررسی سند اعتراض کرده و معتقد است طبق قانون، این سند باید پیش از ارجاع به شورای عالی، در همان نهاد بررسی و تصویب می‌شد. وقتی درباره رعایت مراحل قانونی چنین اختلافی وجود دارد، چه اطمینانی هست که در اجرای طرح، استانداردهای ایمنی و خروج اضطراری به‌درستی رعایت شوند؟
پرسش دوم درباره امکاناتی است که همین حالا وجود دارند. در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، میثم مظفر، عضو شورای شهر تهران، از شناسایی ۳۴۰ فضای مناسب برای پناهگاه خبر داد و اعلام کرد بخش قابل‌توجهی از آنها بدون ساخت سازه جدید، قابلیت بهره‌برداری دارند. حالا وضعیت آن ۳۴۰ فضا چیست؟ نشانی روشن، تهویه، راه خروج اضطراری؟ تا وقتی پاسخ روشنی نیست، ساختن «شهر زیرزمینی» بیشتر شبیه شروع کردن از طبقه پنجم است، در حالی که طبقه اول هنوز سقف ندارد. در شهری که هر ثانیه در بحران حکم مرگ و زندگی را دارد، پناهگاهی که نقشه دسترسی و تجهیزات مناسب نداشته باشد، بیشتر به تله‌موش می‌ماند تا جان‌پناه.
پای پول که وسط می‌آید، ماجرا تماشایی‌تر می‌شود. تجربه تجاری‌سازی فضاهای عمومی و ایستگاه‌های مترو نشان داده که در این اقتصاد هیچ‌چیز صلواتی نیست. وقتی سند، پناهگاه را کنار پاساژ و رستوران می‌چیند، این طنز تلخ هم به ذهن می‌رسد که شاید روزی کنار در پناهگاه کارت‌خوان بگذارند و بنویسند: «ورود بدون کارت بانکی ممنوع؛ در صورت حمله هوایی، نرخ ورودی آزاد است!»
تناقض بزرگ‌تر، وضعیت زمینی است که قرار است حفر شود. تهران با کم‌آبی، شبکه فرسوده آب و فاضلاب، گسل‌های فعال و فرونشست دست‌به‌گریبان است. پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که در بخش‌هایی از دشت جنوب غربی تهران، حداکثر نرخ فرونشست سالانه به بیش از ۲۲ سانتی‌متر رسیده است. با این حال، قرار است در دل این خاک تشنه و در حال نشست، مجتمع‌های تجاری و اداری ساخته شوند؛ گویی می‌خواهند در آسانسوری که به قعر می‌رود، برج بسازند!
شاید در ادامه این مسیر پرشکوه، مجلس زیرزمینی، هیئت دولت زیرزمینی و سازمان آمار زیرزمینی هم افتتاح شود: مجلسی که در طبقه منفی قانون بنویسد، دولتی که از همان‌جا وعده رفاه بدهد و سازمان آماری که با افتخار اعلام کند تورم، بیکاری و بحران آب در اعماق زمین به صفر رسیده است!
اما مردم با طنز زندگی نمی‌کنند. شهروندان روی همین زمین خاکی، خانه امن، آب سالم و هوای قابل تنفس می‌خواهند، نه شهری که فقط نشانی بحران‌ها را چند متر پایین‌تر ببرد.
از شهرهای موشکی تا رویای شهر زیرزمینی، یک پرسش بزرگ هنوز روی زمین مانده است: این همه اراده و بودجه برای حفر زمین و پنهان کردن سازه‌ها، چرا ذره‌ای صرف آباد کردن زندگی مردم روی زمین نمی‌شود؟ مشکل تهران کمبود طبقه منفی نیست؛ تراز منفی پاسخ‌گویی است. با کلنگ و بتن شاید بتوان در دل خاک شهر ساخت، اما نمی‌توان مسئولیت و ناکارآمدی را دفن کرد.
روز که سیل مردم سرازیر شود و به داخل تونل‌ها و... وارد شود، به چه عاقبتی گرفتار خواهند شد؟
