آیا ممکن است برخی دولت‌های عربی حاشیه خلیج فارس، با وجود تمام تهدیدهایی که از سوی جمهوری اسلامی متوجه آنان شده است، از بازگشت خاندان پهلوی و احیای قدرت منطقه‌ای ایران نگرانی دیگری داشته باشند؟ آیا مسئله اصلی برای بعضی از محافل سیاسی عربی، تنها تهدیدهای جمهوری اسلامی است، یا ظهور دوباره ایرانی قدرتمند، ملی‌گرا و برخوردار از جایگاه تاریخی خود نیز می‌تواند معادلات آنان را برهم بزند؟
این پرسش دیگر صرفاً یک گمانه‌زنی تاریخی نیست. در برخی نوشته‌ها و تحلیل‌های منتشرشده به زبان عربی، نگرانی از بازگشت ملی‌گرایی ایرانی و احتمال حضور دوباره خاندان پهلوی در قدرت، به‌صراحت مطرح شده است. اهمیت این موضوع زمانی آشکارتر می‌شود که آن را در کنار رقابت عربستان سعودی برای گسترش نفوذ منطقه‌ای و مواضع اخیر کشورهای عربی درباره جنگ با جمهوری اسلامی قرار دهیم.
در دوران محمدرضا شاه پهلوی، ایران به یکی از قدرت‌های تعیین‌کننده منطقه تبدیل شده بود. قدرت نظامی، روابط گسترده بین‌المللی و موقعیت راهبردی کشور باعث شد ایران به ژاندارم خلیج فارس شهرت پیدا کند. در آن دوران، هیچ محاسبه امنیتی مهمی در منطقه نمی‌توانست نقش تهران را نادیده بگیرد.
اکنون، پس از نزدیک به نیم‌قرن، مسئله بازگشت شاهزاده رضا پهلوی تنها بحث تغییر یک حکومت نیست. برای برخی تحلیلگران عرب، این موضوع یادآور احتمال بازگشت ایران به جایگاهی است که می‌تواند موازنه قدرت خلیج فارس را تغییر دهد.
نگرانی از ملی‌گرایی ایرانی در تحلیل‌های عربی
یکی از نمونه‌های قابل‌توجه، مطلب منتشرشده در مؤسسه عراقی گفت‌وگو با عنوان «گزارش فرانسوی: پادشاهی به ایران بازنخواهد گشت» است. در بخش مربوط به کشورهای خلیج فارس، صریحاً ادعا می‌شود که با وجود اختلافات این کشورها با تهران، بازگشت ملی‌گرایی پهلوی و شعارهای مربوط به ایران بزرگ برای آنان نگران‌کننده است. نویسنده حتی این نگرانی را به ریاض و ابوظبی نسبت می‌دهد.
این ادعا، هرچند موضع رسمی دولت‌های عربستان و امارات را ثابت نمی‌کند، از نظر شناخت نگرش برخی محافل سیاسی عربی اهمیت دارد. زیرا نشان می‌دهد بحث بازگشت پهلوی تنها به سیاست داخلی ایران محدود نیست و از زاویه رقابت منطقه‌ای نیز مورد توجه قرار گرفته است.
نمونه دیگر، مقاله جعفر سلمان در روزنامه بحرینی الایام، منتشرشده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۶ است. این نویسنده به بحث احتمال بازگشت ایران به نقش ژاندارم خلیج فارس می‌پردازد. او چنین سناریویی را رد می‌کند و تأکید دارد که کشورهای عربی امروز از نظر اقتصادی و سیاسی پیشرفت کرده‌اند.
اما نکته قابل‌توجه این است که خود او نیز به رواج بحث بازگشت نقش تاریخی ایران در میان برخی تحلیلگران عرب اشاره می‌کند. چنین بحث‌هایی نشان‌دهنده حساسیت موجود نسبت به آینده جایگاه ایران در منطقه است؛ هرچند مواضع تحلیلگران در این زمینه یکسان نیست.
در یک گفتار عربی دیگر نیز گوینده پیش‌بینی می‌کند که نام جمهوری اسلامی در آینده جای خود را به «ایران شاه» خواهد داد. این سخنان، بدون آنکه هویت و اطلاعات ادعایی گوینده تأیید شده باشد، نمونه‌ای از حضور سناریوی بازگشت پهلوی در گفتار سیاسی عربی است.
پرسش اساسی اینجاست: چرا بازگشت ملی‌گرایی ایرانی و احیای قدرت تاریخی ایران تا این اندازه در برخی تحلیل‌های عربی مورد توجه قرار گرفته است؟
عربستان سعودی و مسئله قدرت منطقه‌ای
عربستان سعودی طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود انجام داده است. این کشور می‌کوشد یکی از مراکز اصلی تصمیم‌گیری اقتصادی و دیپلماتیک خاورمیانه باشد.
در چنین شرایطی، بازگشت ایران به اقتصاد جهانی، توسعه صنعتی، نوسازی توان دفاعی و گسترش روابط بین‌المللی می‌تواند رقابت تازه‌ای در منطقه ایجاد کند.
ایران از نظر جمعیت، منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی، نیروی انسانی متخصص و پیشینه تاریخی، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه‌ای دارد. طبیعی است که شکوفایی این ظرفیت‌ها در محاسبات کشورهایی که خواهان افزایش نفوذ خود هستند، مورد توجه قرار گیرد.
اما آیا برخی محافل عربی نگران آن هستند که با بازگشت پهلوی، ملی‌گرایی ایرانی بار دیگر به نیرویی مهم در سیاست منطقه تبدیل شود؟ نوشته مؤسسه عراقی گفت‌وگو نشان می‌دهد چنین نگرانی‌ای دست‌کم در بخشی از تحلیل‌های منتشرشده وجود دارد.
اظهارات ترامپ و پرسشی که همچنان باقی است
دونالد ترامپ در گفت‌وگوی ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ با استیون اسمیت اعلام کرد که عربستان سعودی، قطر، کویت، امارات متحده عربی و بحرین از او خواسته‌اند فعلاً از گسترش حملات نظامی علیه ایران خودداری کند و وضعیت کنونی ادامه یابد.
این اظهارات نشان می‌دهد دولت‌های یادشده، با وجود تهدیدهای امنیتی جمهوری اسلامی، ملاحظات مهمی درباره تشدید جنگ دارند. نگرانی از حملات تلافی‌جویانه، آسیب به زیرساخت‌های اقتصادی و بی‌ثباتی منطقه از توضیح‌های قابل بررسی برای این موضع است.
اما پرسش دیگری نیز مطرح می‌شود: آیا در کنار این نگرانی‌های امنیتی، آینده سیاسی ایران و احتمال بازگشت یک قدرت ملی و مستقل به منطقه نیز در محاسبات بلندمدت بعضی از این دولت‌ها جای دارد؟
نباید درخواست جلوگیری از حملات نظامی را به‌تنهایی سند حمایت از بقای جمهوری اسلامی یا مخالفت با رضا پهلوی دانست. بااین‌حال، کنار هم گذاشتن این مواضع و تحلیل‌های عربی درباره ملی‌گرایی پهلوی، ضرورت بررسی دقیق‌تر منافع ژئوپلیتیکی کشورهای منطقه را آشکار می‌کند.
بازگشت پهلوی و پرسش درباره آینده خلیج فارس
شاهزاده رضا پهلوی در پیام‌های خود به همسایگان عرب ایران، از صلح، ثبات و همکاری منطقه‌ای سخن گفته است. بنابراین، بازگشت احتمالی ایشان به عرصه سیاسی ایران را نمی‌توان به معنای سیاست تقابل با کشورهای عربی دانست.
اما همکاری و رقابت دو مفهوم متضاد نیستند. یک ایران توسعه‌یافته می‌تواند ضمن حفظ روابط دوستانه با همسایگان، از منافع ملی خود دفاع کند و در اقتصاد و امنیت منطقه نقشی تعیین‌کننده داشته باشد.
مسئله مهم، تفاوت میان روابط ملت‌ها و رقابت قدرت‌های سیاسی است. مردم ایران و ملت‌های عرب می‌توانند روابطی دوستانه و سودمند داشته باشند، حتی اگر دولت‌ها در زمینه نفوذ اقتصادی و جایگاه منطقه‌ای با یکدیگر رقابت کنند.
آنچه باید جدی گرفته شود، این است که بازگشت پهلوی در ذهن بعضی از تحلیلگران عرب با احتمال احیای ملی‌گرایی ایرانی و تغییر موازنه قدرت پیوند خورده است. این نگرانی را نمی‌توان صرفاً با استناد به اختلاف کشورهای عربی با جمهوری اسلامی نادیده گرفت.
پرسش نهایی این است: آیا برخی قدرت‌های منطقه ترجیح می‌دهند با ایرانی ضعیف، گرفتار بحران و قابل مهار روبه‌رو باشند، یا آماده‌اند ظهور دوباره ایرانی آزاد، باثبات و برخوردار از قدرت اقتصادی و سیاسی گسترده را بپذیرند؟
پاسخ قطعی به این پرسش نیازمند شواهد بیشتری درباره تصمیم‌های واقعی دولت‌هاست. اما بررسی تحلیل‌های عربی نشان می‌دهد که آینده ایران و احتمال بازگشت پهلوی، موضوعی فراتر از مرزهای کشور ماست.
ارشان آذری
