ترس از همسایگی با یک رژیم زخم‌خورده

نخستین نگرانی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس این است که اگر حملات نظامی آمریکا به سقوط کامل رژیم ایران منجر نشود و با پایان دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، جمهوری اسلامی همچنان بر سر قدرت بماند، آن‌ها به عنوان همسایگان همیشگی ایران با یک رژیم زخم‌خورده تنها خواهند ماند. در چنین سناریویی، تهران می‌تواند به اشکال مختلف در پی انتقام‌جویی برآید و با دامن زدن به ناآرامی‌های داخلی، ثبات این کشورها را تهدید کند.

هراس از استقرار یک ایران دموکراتیک و ملی

نگرانی دوم و عمیق‌تر این دولت‌ها، پیامدهای سقوط جمهوری اسلامی و روی کار آمدن یک حکومت ملی و دموکراتیک در ایران است؛ تحولی که این کشورها را با چالش‌های بنیادین روبه‌رو خواهد کرد:

• به چالش کشیده شدن اسلام سیاسی و تقویت سکولاریسم

ایران از نظر تاریخی کشوری تمدنی است که تحولات داخلی آن بر سراسر منطقه اثر می‌گذارد. پایان جمهوری اسلامی به عنوان یک پروژه شکست‌خورده از اسلام سیاسی، نه‌تنها این ایدئولوژی، بلکه بنیادهای سُنتی قدرت در منطقه را نیز به چالش خواهد کشید.

در کشورهای پادشاهی حوزه خلیج فارس، دین و سُنت‌های مذهبی در کنار عوامل دیگری مانند ساختارهای قبیله‌ای، مشروعیت تاریخی و توزیع منابع اقتصادی، در حفظ نظم سیاسی نقش دارند. بنابراین، تقویت سکولاریسم و دموکراسی در ایران می‌تواند بر فضای فکری و مطالبات اجتماعی نسل جوان در این کشورها نیز اثر بگذارد. چنین وضعیتی ثبات سیاسی این نظام ها را با آینده‌ای غیرقابل پیش‌بینی مواجه می‌کند.

میزان آسیب‌پذیری کشورهای منطقه در برابر چنین تحولی یکسان نیست. قطر و ترکیه (که خارج از این حوزه جغرافیایی قراردارد)، به دلیل روابط نزدیک سیاسی و منطقه‌ای و هم‌پوشانی بخشی از سیاست‌هایشان، از جمله کشورهایی هستند که بررسی مواضع آن‌ها در قبال تحولات ایران اهمیت دارد. چرا که با استقرار یک ایران آزاد و سکولار، دوحه و آنکارا با وجود بازوی رسانه‌ای قدرتمندی همچون شبکه الجزیره، در ترویج الگوی اسلام سیاسی خود با چالش جدی روبه‌رو می‌شوند. هرچند قطر و ترکیه تلاش خواهند کرد شکست جمهوری اسلامی را صرفاً به شکست «تشیع سیاسی» تقلیل دهند، اما در عصر شبکه‌های اجتماعی، کنترل افکار عمومی و جا انداختن این روایت کار دشواری خواهد بود.

• · تقویت جنبش‌های دفاع از حقوق زنان

سقوط جمهوری اسلامی، پیروزی بزرگی برای جنبش‌های برابری‌خواهانه زنان خواهد بود. مبارزه زنان ایران به‌ویژه پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی»، الهام‌بخش زنان در کشورهای خلیج فارس و سراسر خاورمیانه است. پیروزی این جنبش در ایران، به زنان منطقه جسارت بیشتری می‌دهد تا قوانین تبعیض‌آمیز و ساختارهای محدودکننده کشورهای خود را به چالش بکشند. این تحول ممکن است برای حکومت‌هایی که بر حفظ ساختارهای سُنتی اجتماعی و محدودیت‌های حقوقی تأکید دارند، چالش‌های تازه‌ای ایجاد کند.

• پیامدهای اقتصادی و ظهور یک رقیب قدرتمند منطقه‌ای

روی کار آمدن یک حکومت دموکراتیک و توسعه‌گرا در ایرانِ پس از جمهوری اسلامی، از نظر اقتصادی برای بسیاری از کشورهای خلیج فارس و ترکیه یک کابوس است. ایرانِ آزاد با برخورداری از نیروی انسانی متخصص، منابع طبیعی سرشار، جغرافیای پهناور و موقعیت راهبردی ژئوپولیتیک، به قطب جدید جذب سرمایه‌های جهانی در حوزه‌های انرژی، انرژی‌های پاک، فناوری، ترانزیت، هوانوردی و گردشگری تبدیل خواهد شد.

در منطق ساده سود و زیان، حاکمان منطقه به‌خوبی می‌دانند که تداوم وضعیت کنونی و ضعف ساختاری ایرانِ تحت حاکمیت جمهوری اسلامی، منافع اقتصادی کوتاه‌مدت و میان‌مدت آن‌ها را تضمین می‌کند. در حوزه‌هایی که کشورهای منطقه طی دهه‌های گذشته به قطب‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند، ظهور یک ایران قدرتمند می‌تواند موقعیت انحصاری یا برتری نسبی آن‌ها را به چالش بکشد. برای درک بهتر این موضوع، بررسی وضعیت قطر و ترکیه اهمیت دارد.

قطر و سودهای نجومی از ضعف ایران در پارس جنوبی

قطر تقریباً تمام گاز و میعانات گازی خود را به صورت LNG (گاز طبیعی مایع‌شده) به بازارهای جهانی صادر می‌کند که بالاترین ارزش افزوده را دارد. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) و شورای خاورمیانه (ME Council)، درآمد سالانه قطر از صادرات هیدروکربن‌ها (که حدود ۸۰ درصد آن مستقیم از میدان مشترک گنبد شمالی/پارس جنوبی تأمین می‌شود) در شرایط عادی بازار بین ۸۵ تا ۱۳۲ میلیارد دلار در سال بوده است. این میدان حدود ۸۳ درصد از کل درآمدهای دولت قطر را تأمین می‌کند و سود خالص سالانه آن بیش از ۶۰ تا ۸۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

در مقابل، ایران زیرساخت صادرات LNG ندارد و بخش عمده گاز استخراجی خود را در داخل مصرف می‌کند. بر اساس گزارش مؤسسه MEForum، کل درآمد ارزی ایران از صادرات گاز و میعانات گازی این میدان تنها حدود ۴ تا ۶ میلیارد دلار در سال است. مقایسه درآمد ارزی ۷۰ تا بیش از ۱۰۰ میلیارد دلاری قطر با درآمد ۴ تا ۶ میلیارد دلاری ایران از یک مخزن مشترک، به‌روشنی نشان می‌دهد که تداوم ناکارآمدی در رژیم حاکم بر ایران تا چه اندازه به سود قطر است.

از آنجا که پارس جنوبی یک مخزن یکپارچه زیرزمینی است، هر کشوری که فشار مخزن را در سمت خود حفظ کند، گاز بیشتری از سمت کشور مقابل جذب می‌کند. بر اساس داده‌های شرکت ملی نفت ایران و گزارش خبرگزاری ترند (Trend)، ایران برای جلوگیری از اُفت فشار و حفظ تولید، به حدود ۱۷ تا ۲۰ میلیارد دلار سرمایه فوری برای ساخت سکوهای فشارافزایی (و حدود ۴۰ میلیارد دلار در افق بلندمدت به همراه نوسازی پالایشگاه‌ها و ساخت تأسیسات LNG) نیاز دارد. با اجرای این پروژه‌ها، ایران تا سال ۲۰۵۱ حدود ۷۸۰ میلیارد دلار ارزش گازی و میعانات (به‌طور میانگین ۲۵ تا ۳۰ میلیارد دلار در سال) را حفظ خواهد کرد و درآمد ارزی مستقیم آن نیز سالانه ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار افزایش می‌یابد.

در حال حاضر، به دلیل نصب سیستم‌های فشارافزایی توسط قطر و تأخیر ایران، بخشی از سهم گاز ایران به سمت چاه‌های قطر مهاجرت می‌کند. اگر یک دولت ملی و توسعه‌گرا در ایران روی کار بیاید و این سرمایه‌گذاری‌ها را انجام دهد، نه‌تنها جلوی برداشت یک‌طرفه قطر گرفته می‌شود، بلکه با افزایش عرضه گاز ایران در بازارهای آسیا و اروپا، قطر نیز سالانه ۵ تا ۱۰ میلیارد دلار از درآمد بالقوه خود را در رقابت مستقیم از دست خواهد داد.

در ارتباط با قطر جدا از منافع اقتصادی همچنین باید تاکید کرد پیروزی یک انقلاب ملی و سکولار در ایران، موجی از بیداری فرهنگی در منطقه ایجاد می‌کند که نفوذ نرم و ایدئولوژیک قطر (از طریق شبکه الجزیره) را نیز محدود خواهد کرد.

ترکیه و میلیاردها دلار درآمد از سرمایه‌گذاری، گردشگری و تجارت ایرانیان

اقتصاد ترکیه نیز به شکل مستقیمی از بحران‌های داخلی ایران و فرار سرمایه و گردشگر از این کشور منتفع می‌شود:

• خروج سرمایه و خرید مسکن

بر اساس گزارش سالنامه مهاجرتی ایران (۱۴۰۱، جدول ۵۴، صفحه ۱۴۵)، مجموع سرمایه هزینه شده توسط اتباع ایرانی در ترکیه برای خرید خانه و ثبت شرکت تنها در دو سال ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ برابر با ۳ میلیارد و ۴۷۱ میلیون دلار بوده است که از این میزان، ۳ میلیارد و ۴۴۹ میلیون دلار صرف خرید ۱۷ هزار و ۲۴۵ واحد مسکونی شده است؛ روندی که در سال‌های پس از آن نیز با شدت ادامه یافت.

• درآمد ۳.۱۸ میلیارد دلاری از گردشگران ایرانی

ترکیه در سال ۲۰۲۴ توانست با ثبت رکورد تاریخی، بیش از ۶۱.۱ میلیارد دلار از صنعت گردشگری درآمد کسب کند و در جایگاه هفتم جهان قرار گیرد. در همین سال، ۳ میلیون و ۲۸۰ هزار گردشگر ایرانی به ترکیه سفر کردند (آمار گردشگری ترکیه). مطابق برآورد دفتر سرمایه‌گذاری و تأمین مالی ریاست‌جمهوری ترکیه، میانگین هزینه هر گردشگر خارجی ۹۷۲ دلار بوده است (پورتال سرمایه‌گذاری ترکیه). از آنجا که نهادهای ترکیه درآمد گردشگری را به تفکیک ملیت منتشر نمی‌کنند، با ضرب کردن تعداد گردشگران ایرانی در میانگین هزینه هر مسافر (۳.۲۸ میلیون نفر × ۹۷۲ دلار) به رقم حدودی۳.۱۸ میلیارد دلار می‌رسیم؛ رقمی که با احتساب خریدهای عمده پوشاک و اقامت‌های طولانی‌تر ایرانیان نسبت به گردشگران تورهای ارزان‌قیمت اروپایی، در واقعیت می‌تواند از این نیز بیشتر باشد.

• مازاد تجاری ۷۸۰ میلیون دلاری

در سال ۲۰۲۴ صادرات ترکیه به ایران ۳.۲۳ میلیارد دلار (عمدتاً ماشین‌آلات و محصولات کشاورزی) و صادرات ایران به ترکیه ۲.۴۵ میلیارد دلار (عمدتاً فلزات پایه و پتروشیمی) بوده که تراز تجاری را با ۷۸۰ میلیون دلار مازاد به سود آنکارا رقم زده است (پلتفرم آمار تجارت جهانی OEC).

می توان به خوبی تصور کرد که در یک ایران آزاد و پیشرفته نه تنها روند خروج سرمایه و مهاجرت اجباری ایرانیان به شدت کاهش پیدا خواهد کرد، بلکه جاذبه‌های تاریخی و طبیعی ایران بخش بزرگی از گردشگران منطقه را به خود جذب خواهد کرد. چنین تحولی می‌تواند جایگاه ترکیه را در برخی بازارهای گردشگری، سرمایه‌گذاری و خدمات منطقه‌ای با رقابت تازه‌ای روبه‌رو کند.

همچنین باید اضافه کرد ترکیه به خوبی می داند یک ایران آزاد شده از جمهوری اسلامی جدا از آنکه منابع سود اقتصادی را برای این کشور کاهش می دهد، بلکه پیروزی مردم ایران بر حکومت اسلامی می تواند نوید بخش جامعه ترکیه شود تا با تقویت لائتیسه ای که اردوغان آن را ضعیف کرده است، به دوره قدرتگیری اسلام گرایان خاتمه دهند. همین ها کافیست که ترکیه ترجیح دهد جمهوری اسلامی کماکان در قدرت باقی بماند.

پیامدهای ژئوپولیتیک

اسرائیل، گروه‌های نیابتی و کارت «فلسطین»

سقوط جمهوری اسلامی و قدرت‌گیری یک حکومت ملی و دموکراتیک در تهران می‌تواند سیاست خارجی ایران را دستخوش تحولی بنیادین کرده و آن را از یک دشمن منطقه‌ای به شریکی عادی و حتی راهبردی برای غرب و اسرائیل تبدیل خواهد کرد. تحولی که موازنه قدرت را به زیان کشورهای عربی و ترکیه تغییر می‌دهد. از همین رو از نگاه آن‌ها، یک جمهوری اسلامیِ ضعیف و مهارشده بر یک ایرانِ آزاد و قدرتمند ارجحیت دارد.

همچنین، استقرار یک دولت ملی و سکولار در ایران، معادله فلسطین و گروه‌های نیابتی را دگرگون خواهد کرد. با قطع شریان‌های مالی جمهوری اسلامی، گروه‌های شبه‌نظامی و رادیکال منطقه به حاشیه رانده می‌شوند و مسیر برای نیروهای میانه‌رو و دستیابی به یک راه‌حل مسالمت‌آمیز بین اسرائیل و فلسطینی ها هموارتر می‌گردد.

از آنجا که حکومت‌های منطقه همواره از موضوع «مظلومیت فلسطین» به عنوان ابزاری برای تهییج افکار عمومی و مدیریت نارضایتی‌های داخلی خود استفاده کرده‌اند، از دست دادن این کارت سیاسی برای آن‌ها به معنای دست خالی ماندن در برابر مطالبات شهروندانشان خواهد بود.

پایان سخن

مخالفت کشورهای عربی خلیج فارس و ترکیه با ضربه نهایی به جمهوری اسلامی، نه از سر دلسوزی برای ثبات منطقه است و نه به معنای اعتماد به رژیم ایران؛ بلکه حاصل یک محاسبه سرد و دقیق سود و زیان است. همسایگان ایران به‌خوبی دریافته‌اند که یک جمهوری اسلامیِ ضعیف، منزوی و ناکارآمد، بهترین ضامن برای تداوم انحصار اقتصادی آن‌ها در بازارهای انرژی، تجارت و گردشگری و همچنین سپری برای حفظ ساختارهای سُنتی و مذهبی قدرت در کشورهایشان است. آنچه امروز در پشت پرده لابی‌های منطقه‌ای با کاخ سفید جریان دارد، تلاش برای حفظ وضع موجود است؛ چرا که از نگاه دوحه، ریاض و آنکارا، یک ایران آزاد، دموکراتیک و توسعه‌یافته، رقیبی است که نظم اقتصادی و ژئوپولیتیک خاورمیانه را به نفع تهران تغییر خواهد داد.