غارتگران اموال خدا و ملت!
پژوهشی تاریخی تحت عنوان «Shah Abbas and the Pilgrimage to Mashhad» از «چارلز ملویل» (Charles Peter Melville)، یکی از مهمترین ایرانشناسان دوران حاضر، در سال ۱۹۹۶ منتشر شده است. این پژوهش با عنوان «شاه عباس و سفر زیارتی او به مشهد مقدس» با ترجمه سینا باستانی و ویراستاری پیمان اسحاقی در ایران منتشر شده است.
این نوشته حول سفری میچرخد که شاه عباس بزرگ، در اوایل پاییز سال ۱۰۱۰ ق/۱۶۰۱ م (۴۲۵ سال پیش) با پای پیاده از اصفهان، پایتخت، راهی مشهد شد؛ ۱۹۹ فرسخ فاصله (بیش از ۱۱۵۰ کیلومتر) و در ۲۸ روز.

هدف، دستآوردها و منافع ملی سفر شاه عباس
پیادهروی شاه به مشهد، برخلاف ظاهرِ صرفاً مذهبیاش، یک سفر دراماتیک و در عین حال مانور فوقالعاده حسابشده برای تأمین منافع کلان حکومت شیعه صفوی بود. تبدیل و توسعه شهر مشهد از یک شهر زیارتیِ محلی و نیمهویران، به «مرکز اصلی مذهبی و اقتصادی» ایران. انگیزههای این رویداد تاریخی را میتوان کوتاه در دو لایه بررسی کرد:
۱ ـ انگیزههای اقتصادی
جلوگیری از خروج ارز و سرمایههای ملی. با سرازیر شدن موقوفات شاه، شاهزادگان و تجار بزرگ به مشهد، این شهر توسعه یافت و ثروتمند شد.
● چالش جغرافیای سیاسی؛ پیش از دوران شاه عباسی تمام مکانهای مقدس زیارتی در قلمرو امپراتوری عثمانی (دشمن خونی و مذهبی صفویان) بودند. تقویت بنیه مالی دشمن؛ حجم عظیمی از طلا، نقره و نقدینگی بهعنوان مخارج سفر، خرید و هدایا توسط زائران ایرانی وارد خاک عثمانی میشد.
● استراتژی جایگزین: شاه عباس با پیاده رفتن به مشهد و بزرگنمایی بیسابقه این سفر، به مردم ایران پیام داد که مشهد «حج فقرا و پایتخت معنوی ایران است.» هدایت ثروت و اقتصاد زیارت از عثمانی به داخل مرزهای ایران و گردش سرمایههای ملی در داخل کشور.
۲ ـ انگیزههای سیاسی و امنیتی
● تثبیت حاکمیت بر خراسان؛ جلوگیری از تاختوتاز و غارت مکرر توسط ازبکها (مشهد بهمدت ده سال در اشغال ازبکها قرار داشت).
● نمایش اقتدار حکومتی؛ سفر پیاده شاه عباس در رأس سران ارتش و مقامات بلندپایه، یک نمایش قدرت به دشمنان شرقی (ازبکها) و غربی (امپراتوری عثمانی) بود و نشان دادن اهمیت امنیت خراسان و مشهد. مشروعیتسازی حکومت شیعه صفوی.
● بازسازی عمرانی و حملونقل جادهای
بهدستور شاه مسیر اصفهان تا مشهد به کاروانسراها، آبانبارهای جادهای مجهز شد (کاروانسراهای مشهور عباسی). این زیرساختها، نهتنها راه زیارت داخلی، بلکه شاهراه تجاری جاده ابریشم در ایران را رونق و امنیت بخشید.
دستآوردهای سفر پیاده شاه عباس بزرگ به مشهد
۱ ـ شکلگیری موقوفات در ایران
یکی از ساختارمندترین اقدامات اقتصادی ـ حقوقی در تاریخ ایران مسئله موقوفات است. شاه عباس در سال (۱۰۲۳ ه ق)، در یک اقدام بیسابقه، تمام اموال، املاک و داراییهای شخصی خود را که در طول سلطنتش به دست آورده بود، وقف «چهارده معصوم» کرد و «تولیت موقوفات» مربوط به مشهد را به خط خود رسماً به «آستان قدس» امام رضا سپرد.
● ویژگیها و چگونگی ماندگاری این موقوفات:
ـ تنوع جغرافیایی و اقتصادی موقوفات
شاه عباس برخلاف واقفان معمولی، املاک را در یک نقطه متمرکز نکرد، بلکه شبکهای از املاک درآمدزا را در سراسر ایران وقف حرم کرد تا درآمد آستان قدس به یک منطقه خاص وابسته نباشد:
ـ قنوات و املاک: مزارع وسیع و کانالهای آبیاری در خراسان، اصفهان، ری، قزوین و مازندران.
ـ املاک تجاری درونشهری: صدها مغازه در بازارهای اصلی اصفهان (پایتخت) و مشهد، کاروانسراها و حمامهای عمومی که درآمد ناشی از اجاره آنها مستقیماً به مشهد فرستاده میشد.
ـ موقوفه آب مشهد: او چشمه مشهور «چشمه گیلاس» (گلسب) را در فاصله چند فرسنگی مشهد خریداری کرد و آب آن را با احداث یک کانال بزرگ به قلب شهر و داخل صحن حرم (صحن کهنه) آورد و آن را وقف عموم زائران و مجاوران کرد.
۲ ـ استراتژی حقوقی شاه عباس برای ماندگاری موقوفات
املاک پادشاهان پس از مرگ یا سقوط سلسلهها معمولاً توسط جانشینان یا حاکمان بعدی مصادره میشد. شاه عباس برای جلوگیری از این اتفاق، از دو راهکار حقوقی شریعت اسلام استفاده کرد:
● صیغه شرعی وقف محبس: او املاک را از مالکیت شخصی و دولتی خارج کرد و به «مُلک و مال خدا» تبدیل نمود (به یاد بیاورید ادعای تازهی نفت و گاز مال خداست؟). در فقه اسلامی، تغییر یا فروش مال وقفشده ممنوع و در حکم گناه کبیره است. (در گزارشی که «خبرگزاری بسیج» با استناد به کتاب هاشمی رفسنجانی از نگاهی دیگر نوشته کامران غضنفری منتشر کرده، ادعا شده است که رفسنجانی پیش از انقلاب در ماجرای تفکیک و واگذاری زمینهای موقوفه قم مشارکت داشته و عواید آن در حسابی در بانک میدلند لندن نگهداری میشده است!؟)
● تنظیم وقفنامههای محکم با خط خود: او وقفنامههای متعددی تنظیم کرد و علمای بزرگ آن عصر (مانند شیخ بهایی و میرداماد) آنها را مهر و تنفیذ کردند. متن این وقفنامهها حاوی لعننامههای شدیدی است برای هر کسی که در آینده بخواهد در این اموال دست ببرد. این پشتوانه فقهی مانع از دستاندازی همه حکومتهای بعدی نشد؛ نادرشاه بعدها بخش بزرگی از موقوفات بهجامانده از عصر صفوی را ضبط و در قالب «رقبات نادری» ثبت کرد؛ سیاستی که پس از مرگ او بخشی از آن لغو شد.
۳ ـ مصارف دقیق تعیینشده در وقفنامهها
شاه عباس بهدقت مشخص کرد که درآمد هر ملک باید در چه راهی خرج شود. این کار مانع از هدررفت منابع مالی در طول قرنها شد:
● حقوق کارکنان و خادمان: تأمین معیشت کسانی که حرم را اداره میکردند (از خطیب و قاری تا فراش و دربان).
● سوخت و روشنایی: بخشی از درآمدها منحصراً وقف خرید موم، شمع و روغن برای روشن نگه داشتن شبانهروزی حرم میشد.
● دارالاطعام (مهمانسرا): بودجهای برای پخت غذای روزانه و رایگان برای زائران و درراهمانده (نگارنده تقسیم عدسیپلو را دیده است!)
وضعیت کنونی سازمان موقوفات، املاک خدا و ملت در دست ملایان
امروز پس از گذشت بیش از ۴۰۰ سال، موقوفات هنوز تحت عنوان «موقوفات شاهعباسی» در دفاتر آرشیو اسناد آستان قدس رضوی ثبت هستند. بسیاری از مغازهها، زمینهای کشاورزی و مستغلات در مشهد و اصفهان و جاهای دیگر کماکان اجارهبهای خود را به این نهاد پرداخت میکنند. این سیستم مالی یکی از بزرگترین و مستقلترین کارتلهای اقتصادی و موقوفاتی در جهان اسلام تبدیل کرده است.
پس از انقلاب ۵۷ نیز ولی فقیه به آستانهای قدس رضوی، قم، شهر ری، شاهچراغ و... بنیاد مستضعفان و سازمان اوقاف و نهادهای دیگر به همه امور چنگ انداخته و امپراتوری عظیم اقتصادی چند صد میلیارد دلاری برپا کرده است. طبق ساختار حقوقی فعلی، بخش زیادی از امور کلان و نظارت بر درآمدها به ساختار «سازمان اوقاف و امور خیریه» و در نهایت زیر نظر ولایت فقیه و رهبری حکومت آخرالزمانی قرار دارد. تولیت همه موقوفات، املاک روی زمین، زیرزمینی؛ نفت، گاز، معادن طلا و نقره و غیره، همه همانطور که شاه عباس «مُلک و مال خدا» تعریف کرده بود، در دست ولی فقیه رهبر انقلاب است؛ نه حسابی، نه کتابی و نه مالیاتی. نه پاسخگویی و نه حلال و حرامی... تنها آنطور که دیده میشود؛ میلیونها ملتِ فقیر و درمانده!
پاینده بماند ایران
بخش دوم یادداشت ادامه دارد...

اقتصاد سیاسی صف بنزین در ایران، احمد علوی

راه سوم؛ فراتر از جنگ و مماشات، س. روزبه

















